Методическая копилка

[Габитова З.Г.]

ИРТӘ ЯҘ
Быйылғы яҙ бик иртәләне. Март баштарында уҡ ҡояш офоҡтан дилбегә буйы күтәрелеү менән үк йылыта башланы. Өй ҡыйыҡтарына, аҙбар баштарына ҡунған ҡар йәһәт иреп, аяҡ аҫтына һыу булып тамды, төнгө һалҡында туңып, боҙға әүерелде. Март урталарына Өй тауы, Ҡыҙҙар тауы итәктәре ҡарҙан әрселеп, тиҙ арала унда йәм-йәшел үлән тиртте һәм, яҙғы ҡояш нурҙарына наҙлана-кирелә, юғарыға үрләй башланы. Шуны ғына көтөп торғандай, унда ауылдың оҙон ҡыштан арып-талсыҡҡан малай-шалайы килеп тулды. Бер-береһен этешә-төртөшә, тирә-йүнде шат тауыштарға күмеп, төрлө уйындар уйнанылар. Кисен уларҙы ауыл йәштәре алмаштырҙы. Йыр, бейеү, таҡмаҡ әйтеүҙәрҙе ололар ҙа сығып тамаша ҡылды.
Әле төньяҡ битләүҙәрҙә ҡар ҡалын ғына ятһа ла, ҡыштың көндәре һанаулы ҡалғайны. Тиҙҙән йырғанаҡтарҙан дәррәү ағып төшкән ҡар һыуҙары Ҡоро Күндерәктәге боҙҙо ла аҡрынлап иретә, йылға һыуы күҙгә күренеп күтәрелә башланы. Яҙғы ташҡын мәле яҡынлашты. (130 һүҙ) (Ваҡытлы матбуғаттан.)

[Габитова З.Г.]

МИНЕҢ ОЛАТАЙЫМ

Шәп кеше ине минең олатайым!
Был һүҙҙәремде уҡығас, харап, ҡайһылай маҡтана, кемдең олатаһы насар икән, тип асыуығыҙ килеүе бар. Тик мин үҙ олатайымды бер ҙә һеҙҙең олатайығыҙҙан өҫтөн ҡуйырға уйламайым. Сөнки, беренсенән, беҙ, малайҙар, бөтәбеҙ ҙә олатайҙарыбыҙҙы үлеп яратабыҙ; икенсенән, олатайымдың бүтәндәрҙән һис тә артыҡ ере юҡ: уртаса кәүҙәле, бөтә ғүмере урман эшендә йөрөп үткәс ни, тәненә лә, йөҙөнә лә йүнләп ит ҡунмаған, елкәһе лә тарамыш ҡына, эйәге осонда сал төшкән һирәк һаҡал да танауы аҫтында ҡырма мыйыҡ. Әммә бына ҡулдары бер ҡарауҙа уҡ хәтерҙә ҡала: ғәжәп ҙур һәм һәлмәк улар, игәүҙәй ҡужырмаҡ усы минең башымды тимер шәпкә кеүек ҡаплай ҙа ҡуя. Уның бына-бына һытылып китерҙәй күгелйем ҡан тамырҙары сыймаҡланған ана шул ҙур, ауыр ҡулын биленә ҡуйып, аҙ ғына алға иңкәйә биреп, һалмаҡ аҙымлап китеп барғанына ҡараһам, олатайым бер ҡасан да, хатта малай сағында ла йүгереп йөрөмәгән, бөтә ғүмер юлын шулай әкрен генә, һуҙа баҫып атлап үткән кеүек тойола.
(152 һүҙ) (Н.Мусиндан)

[Габитова З.Г.]

ЙӘЙ
Күк йөҙө салт аяҙ. Йәйҙең иң оҙон көндәренең береһе. Ҡояштың Ергә иң текә ҡараған мәле. Беленер-беленмәҫ кенә иҫкән йылы ел, ҡылған баштарын һыйпап, үҙ юлы менән артабан Яңғыҙ сағыл итәгенә төшөп китә. Сағыл битендә - Кеше. Ул донъяның ҡайһы ла булһа тарафына түгел, ә аяҡ аҫтына баҡҡан. Уның күҙҙәре сағыл эсенән ниҙер эҙләй кеүек. Ни ҡарай унда Кеше: алыҫ быуаттар ҡалдырған эҙҙеме, әллә башҡа үҙенә генә билдәле нәмәнеме?
Ҡыҙыҡһыныу – кешегә хас сифат. Ул һәр саҡ эҙләнә. Таба, асыш яһай, шатлана. Рухи донъяһын байыта.
Һәр тупраҡ бөртөгө, тау-ташы, йылға-күлдәрендәге һәр тамсыһы бихисап хәтирәләрҙе йәшергән Ер! Миллион йылдармы, әллә миллиардтармы тереклек итә бында Әҙәм балаһы? Күпме? Теүәл генә хатта фән дә әйтә алмай. Бик боронғо замандарҙа ла ошо Ерҙе ҡояш йылытҡан, ай яҡтыртҡан, бихисап йондоҙҙар уның өҫтөнә нурҙарын һипкән. Әҙәм балаһы ошонда нығыныу, йәнен һаҡлау өсөн ҡулынан килгәндең барыһын дә эшләгән. Һунар иткән, тәбиғәт биргән башҡа байлыҡтарҙы йыйған. Ишәйә барып, күберәк ҡоро ер, тау-таш араларын, йылға буйҙарын биләп йәшәй башлаған.
(158 һүҙ) (Ваҡытлы матбуғаттан.)

[Габитова З.Г.]

2016/2017 уҡыу йылында рус телле мәктәптәрҙә 11 класс уҡыусыларына тәҡдим ителгән сығарылыш имтихандары өсөн диктант текстары:
АҠ ҠАЙЫН
Ауылыбыҙҙың осонда түңәрәк кенә бер аҡлан бар. Яҙ етеү менән, аҡлан өҫтөн йәшел үлән ҡаплай, тәүге сәскәләр күҙҙәрен аса.
Элегерәк уртала аҡ ҡайын үҫә ине. Ер йәшәргәс, ул аҡланды йәмләп, нәфис япраҡтарын ярып ултыра торғайны. Ләкин быйыл яҙ аҡ ҡайын өндәшмәй генә, моңһоуланып тора бирҙе, сөнки уҙған йәйҙә мәрхәмәтһеҙ кешеләр уның ботаҡтарын һындырҙылар, бысаҡ менән уңалмаҫ йәрәхәттәр яһап, тәмле һыуын ағыҙып эстеләр.
Ерҙә тағы яҙ шаулай. Елбер-елбер килеп, береһенән-береһе матур күбәләктәр оса, турғайҙар яңы тыуған көнгә ҡыуанышып күңелле йырҙарын һуҙа. Тик ҡайын ғына һаман терелмәй. Тирә-яғындағы көйгән үләндәр ҙә баш ҡалҡыта алманы. Үҙен маҡтап йырлаған ҡоштар ҙа, күләгәһендә ял итергә яратҡан кешеләр ҙә ҡабаттан күренмәне. Аҡ ҡайын ғына бер үҙе тороп ҡалды.
Эх, аҡ ҡайын! Яҙғы иртәләрҙә һаман да үҙеңдең йәшел, гүзәл сағыңдың кире ҡайтырына ышанаһың, өмөтләнәһең.
Тәбиғәттең бер генә биҙәге юғалһа ла, донъябыҙҙың бер мөйөшө кителгән һымаҡ тойола. Эй, кешеләр, һаклайыҡсы тыуған еребеҙҙе, тәбиғәтебеҙҙе, илатмайыҡ аҡ ҡайынды! Улар беҙҙән мәрхәмәтле ярҙам көтә.
(165 һүҙ) («Йәншишмә» гәзитенән.)

[Габитова З.Г.]

ИЮНЬ ИРТӘҺЕ

Йәй айының томанлы иртәһе. Тирә-йүнде аҡһыл томан уратып алған.
Томан һыу буйҙарын, үҙәндәрҙе биләгән, тау үркәстәре әллә ҡайҙа юғалып ҡалған. Аҡ томан, аҡ мамыҡ шикелле, биткә, өҫкә һырыла.
Әллә был томан матур, аяҙ көнгәме икән? Әллә тәбиғәткә наҙ, шифамы был аҡ томан? Ысығы ла төшкән, үләндәр еүеш. Тәбиғәт һутҡа туйына. Япраҡ биттәре асылыбыраҡ киткән, үлән һабаҡтары ла терелгән. Ҡоштар һайрай, башты әйләндереп сәскә еҫе аңҡый. Июнь иртәһендә генә шулай саф һауа, күктәр аяҙ була. Июндә генә тәбиғәт шулай тантана итә.
Июнь иртәһе йәме күҙҙәргә тула, биткә яғыла, һауаһы күкрәктәрҙе киңәйтә, ҡараштарҙы иркәләй, сәсте туҙҙыра, шаяра. Бары июндә генә тәбиғәт шулай һутҡа, наҙға тулышҡан була, бары июндә генә еләктәр бешә, сәскәләрҙән күҙҙәр ҡамаша.
Алда – каникулдар. Йәй икһеҙ-сикһеҙ шатлыҡ миҙгеле, хәстәрҙәр онотолған, мәшәҡәттәр артҡа сиккән, иркенләп йөрөр саҡ. (130 һүҙ) (Р.Камалдан.)

[Габитова З.Г.]

ТЫУҒАН ИЛ

Тыуған ил тыуған ерҙән башлана. Башлана ғына шул әле. Ул оло тойғо булып үҫеп китһен өсөн, тирә-йүндең йәмен йөрәгеңә һеңдереп, тойоп йәшәй башлап китеүең шарт.
Тыуған ил тойғоһо иһә Тыуған ил, туған халыҡ төшөнсәләрен эсенә алыр һәм уның асылын тәшкил итер туған тарихы, мәҙәниәте, теле һәм моңо, ғөрөф-ғәҙәте һәм легендалары, ҡала һәм ауылдары, бар тәбиғәте һәм географияһы, бар булмышы һәм яҙмышы менән бер бөтөн булып тыуып, үҫеп китә.
Әҙәмгә барыһы бала саҡта һалына. Бала күңеле таҙа, унда ни яҙылһа, шул ҡала. Аҙаҡ боҙолған һүҙҙәр, юлдар булһа, юйып бөтөрөүе ҡыйын, хатта мөмкин түгел.
Тыуған илде һөйөү – һәр кемдең изге тойғоһо. Әммә шул уҡ ваҡытта Тыуған илең дә һине һөйһөн. Шунда ғына был тойғо ғәмәлгә ашҡан изге тойғо буласаҡ. Тимәк, кеше илен һөйөүен эше менән аҡлап, Тыуған иленең һөйөүенә лайыҡ булһын, тигән һүҙ. (130 һүҙ) (Ғ.Хөсәйеновтан.)

[Габитова З.Г.]

ЙӘЙ
Көтөп алған йылы ла, йәмле лә йәй етте. Йылға буйҙарын бала-сағалар тауыштарынан гөрләп тора. Йөҙәләр, сумалар, һыу сәсрәтешеп уйнайҙар. Эй күңелле!
Болондар хәҙер йәйғор төҫтәре менән балҡый. Күпме ал, ҡыҙыл, һары, зәңгәр сәскәләр! Ана быуынлы үлән башҡаларҙан ҡалҡыбыраҡ ултыра. Зәп-зәңгәр сәскә ниндәй күркәм, зәңгәр күҙҙәр һымаҡ. Уларға эйәреп үҫкән меңъяпраҡҡа ла, иғтибар менән ҡараһаң, ғәжәп матур икән. Гөлләмәне биҙәп торасаҡ. Клеверҙар, кәрешкәләр, суҡмарбаштар, аҡ, күк, ҡыңғырау сәскәләре һәм үләндәр, сәскә атып, болонға һәр ҡайһыһы үҙенсә йәм бирәләр, хуш еҫтәр аңҡыталар. Был хозурлыҡҡа күңел ҡыуана, саф һауаһын һулаған һайын һулағы килә.
Ә урмандар йәшел диңгеҙме ни! Бары йүкәләргә генә, гүйә, аҙ-маҙ ҡар яуған. Эйе, улар сәскә атҡан. Үҙҙәренән ниндәй татлы еҫ – бал еҫе аңҡый. Тирә-яҡтарында бал ҡорттары бызылдап осоп йөрөй.
Йәй йәме, йәй ҡояшы, саф һауаһы күңелгә дәрт өҫтәй.
Әйтерһең дә, йәй матурлығының ҡәҙерен белегеҙ, һаҡлағыҙ, тип иҫкәртә. (115 һүҙ) (Р.Сабитовтан.)

[Габитова З.Г.]

Хөрмәтле туған тел уҡытыусылары! 2016/2017 йылда рус телле мәктәптәрҙә белем алыусы уҡыусылар өсөн башҡорт теленән тәҡдим ителгән диктант текстары:



ТОРМОШ ЙӘМЕ
Тәбиғәттең үҙ вайымы менән ағышын ситтән генә күҙәтеп торһаң, ер йөҙөн иң әрһеҙ, бер үк төрлө ағастар ғына ҡаплап алмаҫ тимә. Әгәр шулай була ҡалһа, бер төрлө генә ағас үҫкән урмандың ни йәме? Уның хәҙерге төҫө лә, хуш еҫе лә, хозурлығы ла булмаясаҡ бит. Матурлыҡ – төҫтәр, еҫтәр төрлөлөгөндә ул. Уларҙы беҙ, кешеләр, илебеҙҙең ысын хужалары, һәр ҡайһыһын үҙ урынына ҡуйырға, үҙенсә балҡыта белергә тейешбеҙ. Имәнгә – имән, ҡарағайға – ҡарағай, уҫаҡҡа – уҫаҡ, ҡайынға ҡайын алмашҡа килһен. Юғиһә мәғрүр имәнһеҙ, зифа ҡайынһыҙ, мәңге йәшел ҡарағайһыҙ, ут ҡыҙыл миләшһеҙ урмандың ни йәме?! Бал тамыҙған йүкә сәскәһеҙ, балыҡ ҡаптырыр муйыл сәскәһеҙ урмандың ни еҫе?! Туғайҙағы әрәмәләр урынында өйәңкеләр генә һерәйешеп ултырһа, һандуғастар уны төйәк итерме? (110 һүҙ) (Н.Мусин.)

[Ильмухаметов А.Г.]

На сайте ГАУ ДПО ИРО РБ отрыт форум по обсуждению вопросов электронного обучения в общеобразовательных организациях в рамках Межрегиональной интернет-конференции по теме "Электронное обучение: опыт, проблемы и перспективы". По вопросам электронного обучения в преподавании родных языков и литератур работает ветка РОДНЫЕ ЯЗЫКИ И ЛИТЕРАТУРЫ на тему: "Использование возможностей электронного обучения в организации процесса обучения родному языку и литературе". Приглашаем всех учителей родных языков принять активное участие в обсуждении данной проблемы. http://forum-irorb.ru/viewtopic.php?f=645&t=553

[Ильмухаметов А.Г.]

О наборе на внебюджетные дистанционные курсы повышения квалификации учителей башкирского языка и литературы образовательных организаций

Институт развития образования Республики Башкортостан объявляет набор группы на внебюджетные дистанционные курсы повышения квалификации учителей башкирского языка и литературы по теме «Теоретические и методические особенности преподавания башкирского языка и литературы в условиях реализации ФГОС».
Сроки проведения курсов: с 19.09.2018 г. по 02.10.2018 г., 72 часа.
По окончании курса обучения выдается удостоверение о повышении квалификации.
Для участия на дистанционных курсах просим Вас оставить заявку на сайте irorb.ru по ссылке https://reg.irorb.ru/dist/main_dist.php
Руководитель курсов – Куватова Гульсия Диасовна
Ведущий курса - Ильмухаметов Ахат Галимович, тел.: 8 (347) 228-25-04 (внутренний 2-41), e-mail: achat71@mail.ru.