Экологическое воспитание на уроках родного языка и ...

[НЛГ]

Уҡыусыларҙың йәш үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, экологик проблемаларҙың иң ҙурынан түгел, ә көн һайын осрай торғандарынан башлағанда дөрөҫөрәк булыр ине. Дәрестәрҙә изложение һәм диктанттарға, уҡыу өсөн текстар һайлағанда тәбиғәт байлыҡтары, уларҙың файҙаланыуы тураһында текстар отошло. Мәҫәлән, 6-сы класта Ағиҙел йылғаһы тигән текст яҙабыҙ. Уға тиклем ”Башҡортостан йылғалары” тигән тема үтелә. Унда республикабыҙ йылғалары һәм күлдәре тураһында мәғлүмәт кенә бирелеп ҡалмай, ә “Ни өсөн Иҙелдең хәле көндән-көн ауырая?”- тигән һорауға ла яуап бирелә. Ғөмүмән алғанда, дәрестең һәр төрөндә лә экологик тәрбиәне алып барырға мөмкиндер.

[Айсылу Гатина]

Һуңғы йылдарҙа экологик хәлдәрҙең ҡатмарлашыуы, кеше йәшәйешендәге кире үҙгәрештәр тәбиғәт хаҡында туҡтауһыҙ уйландыра .
.Йәшәү мәғәнәһен, фани донъя серҙәрен аңларға теләгәндә, кешеләр борон-борондан тәбиғәткә мөрәжәғәт иткән. Тәбиғәт уларҙы туйындырыусы, кейендереүсе, ғөмүмән, йәшәтеүсе илаһи көс иҫәпләнгән, шуға ла уға табынғандар, уның менән һыйышып йәшәргә, байлығын әләф-тәләф итмәйенсә, ҡәҙерен белеп файҙаланырға тырышҡандар.
Урманды бик яҡшы белгән башҡорт. Уны ышыҡ урын, тыуған йорто, йәшәү сығанағы итеп тойған ул. Бер ағас ҡырҡһа, икене ултыртҡан, ҡороғанынан таҙартҡан, һаҡлаған. Ағасты юҡҡа-барға әрәм-шәрәм итеүҙе тыйған. Һәр ағасҡа исем биргән, һәр ағаслыҡтың да үҙ атамаһы булған. Урман шаулауына ҡарап көн торошон билдәләгән, ағас торошонан йылдың нисек килерен алдан әйтә алған.

[Сажида Гатина]

Ҡорһаҡ тифы, туберкулез, дизентерия, дифтерит кеүек ҡурҡыныс ауырыуҙар тыуҙырусы микробтар ҡайын, муйыл, артыш бүлеп сығарған фитонцидтар тәьҫирендә бик тиҙ һәләк булалар.
Имән, осло япраҡлы өйәңке, ҡайын, уҫаҡ, муйыл, ҡарағай, шыршы һәм башҡа агастар микробтарҙы 1,5-3 минут эсендә юҡ итәләр.
Ҡарағай һәм кедр ағаслыҡтарындағы фитоцидтар көндөҙ ҙә, төндә дә һауа ҡатлауын ғажәйеп ҙур теүәллек менән айҡап сығалар, нәтижәлә һауа таҙара.
Муйыл фитоциды инфекция таратыусы талпандарҙы һәм кимереүселәрҙе лә ағыулай.
Фитоцидтарҙың был үҙенсәлегенән медицинала, аҙыҡ сәнәғәтендә һәм ауыл хужалыгында файҙаланалар.
Медицинала фитоцидлы препараттар киң ҡулланылыш таба.

[Муса Гатин]

Иҫәпләүҙәр күрһәткәнсә, дүрт ҙур ағас бер кешене тәүлек буйына етәрлек кислород менән тәъмин итә.
Урманда туҙан булмай. Ҡарама, йүкә, сирень ағастары туҙанды башҡаларға ҡарағанда күберәк йота — 1 йылға 35 килограмм тирәһе.
Урман һауаны төрлө зарарлы ҡатнашмаларҙан таҙарта, уны кислород менән туйындыра.
Ғалимдәр бер кешегә 100—150 квадрат метр йәшел зона тура килергә тейешлеген иҫәпләп сығарған

[Муса Гатин]

Урман — һауала газ алмашыу кеүек мөһим процесста актив ҡатнашыусы гигант фильтр ул;
Һуңғы йылдарҙа экологик хәлдәрҙең ҡатмарлашыуы, кеше йәшәйешендәге кире үҙгәрештәр тәбиғәт хаҡында туҡтауһыҙ уйландыра.
Кешелек йәшәйше өсөн мөһим булған урмандар минутына 26 гектар тиҙлек менән юҡҡа сыға бара. 25 йылдан һуң уларҙың бөтөнләй юҡҡа сығыу ҡурҡынысы бар, ти белгестәр.
Урмандар әҙәйгән һайын, һауа сафлығын юғалтып ғына ҡалмай, йылғалар һайыға, күлдәр кибә, ер аҫты һыуҙары төпкә китә бара һәм ер йөҙөнә ҡоролоҡ янай. Ер шарындағы урмандарҙың 22 проценты Рәсәйгә тура килә.
722 миллион гектар урманда, 75 миллиард кубометр ағас запасы бар.Ләкин һуңғы йылдарҙағы ҙур янғындар нәтижәһендә миллион гектар урман юҡҡа сыҡты. Урман янғындары, нигеҙҙә, урманда булған кешеләрҙең һаҡһыҙлығы арҡаһында килеп сыға.
Урман яҙмышы беҙҙе һәр саҡ борсой: дөрөҫ файҙаланыламы ул, киләсәге ниндәй? Нисек кенә булмаһын, яғыр утыныбыҙ, төҙөр нигеҙебеҙ, килер килемебеҙ, хатта һулар һауабыҙ ҙа уға бәйле бит. Йәшәйешебеҙҙең айырылғыһыҙ был хазинаһын ҡайғыртырға кәрәк. Ә бөгөн урмандарыбыҙ ниндәй хәлдә һуң?

2011 йыл БМО -ның Үҙәк ассамблеяһе тәҡдиме менән Халыҡ-ара «Урмандар йылы» тип иғлан ителгән.
2017 йыл Рәсәйҙә Экология йылы тип иғлан ителде.

Был юҡҡа ғына түгел — урман майҙаны кәмегәндән кәмей бара. Биологтар билделәп үткәнсә, урман майҙанының кәмей барыуы глобаль әһәмиәттәге тиҫкәре процесстарға килтерә. Тупраҡ эрозияға дусар була, үсемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрлөлөго кәмей, һыу бассейндары һайыға, атмосфера һауаһында углекислы газ арта, сәнәғәт һәм яғыулыҡ маҡсаттарына ярашлы ағас күләме кәмей

[Айсылу Гатина]

Түбәндә килтерелгән статистик мәғлүмәттәр уҡыусылар менән башҡарылған эҙләнеү эенең һығымталары. Уйланырға урын бар.

. Статистика мәғлүмәттәре буйынса:
Сәтләүек ағасы 10-15 йылдан һуң емеш бирә.
Имән 40-60 йылдан һуң сәтләүек бирә, ә 100-300 йылдан ысын имән була.
2. Түбәндәге һандарға иғтибар итәйек әле.
1 көнгә - 8 кеше
1 айға - 240 кеше
1 йылға - 1880 кеше
10 йылға - 28800 кеше
20 йылға - 57600 кеше урманға килә.
Ә хәҙер уйлап ҡарайыҡ әле. Тимәк, урманға ҡурҡыныс янай түгелме һуң? Иҫәпләүҙәр буйынса:
1 кеше урманда - эҙ ҡалдыра
10 кеше - һуҡмаҡ һала
1000 кеше - асыҡлыҡ йәки аҡлан хасил итә, юлдар һала. Урман тапала, йәш ағастар һына.
Шағир- сәйәхәтсе М. Пришвин былай яҙып ҡалдырған: “Ҡайһы бер урмандарға ҡурҡыныс янай, кеше ҡулы менән түгел, ә кеше аяктары менән”

3. Статистика мәғлүмәттәре буйынса түбәндәге һандар ҙа мине ныҡ уйландыра.
Кешеләр тарафыннан ташланған сүп-сарҙарҙың ер өҫтөндә һаҡлаыу ваҡыты:
1. Ҡағыҙ – 2 йыл.
2. Ҡалай киҫәктәре, консерва банкалары-30 йыл.
3. Полиэтилен пакеттар- 200 йыл.
4. Быяла – 1000 йыл.
5. Усаҡ яҡҡан урынға сиҙәм – 5-7 йылдан һуң ғына үҫә.
1 см уңдырышлы тупрак яһалыу өсөн - 100-300 йыл.

[Сажида Гатина]

Урманға барған һәр кеше аҡланда туҡтап ял итә. Урмандың аҡланга якын өлөшө бик ҙур юғалыуҙар кисерә. Айырыуса яҙ, йәй, көҙ айҙарында, йәғни 9 ай йәки 270 көн эсендә был аҡлан һәм аҡлан тирәһендәге урманға көн һайын ҡунаҡтар килеп тора.

Ҡайһы миҙгелдә ни өсөн урманға баралар?
Яҙ көнө
- тәбиғәт ҡосағында ғаилә менән ял итеү;
- уҡыусылар менән экскурсияға барыу;
- урман кырыенда төрле спорт ярыштары ойоштороу;
- таяктар киҫеү(рассадаға, көрәк һәм һепертке һаптары).
Ниндәй зыян килтерәләр?
- дымлы ер өҫтөн һәм тупраҡты, сәскәләрҙе тапайҙар,
- дарыу үләндәренең тамырҙары менән өҙәләр;
- көслө музыка ҡуйып, ҡоштарҙы ҡурҡыталар.

Йәй көнө
- тәбиғәт ҡосағында ғаилә менән ял итеү;
- еләк, бәшмәк йыйыу;
- дарыу үләндәре йыйыу.

Ниндәй зыян килтерәләр?
- сүп-сар ҡалдыралар;
- йәш үҫентеләрҙе һындыралар;
- дарыу үләндәрен тамырҙары менән өҙөп алалар.

Көз көнө
- сәтләүек, мунсаға һепертке йыйыу;
- утынға ағас, ҡыуаҡтарҙы киҫеү;
- төҙөлөш материалына сәләмәт ағастарҙы киҫеү;
- сәтләүек ҡыуаҡтарын һындырып сәтләүек йыйыу;
- япраҡ йыйыу.
Ниндәй зыяе килтерәләр?
- сәтләүек ҡыуаҡтарын һындыралар;
- имән, уҫаҡ, йүкә, нарат ағастарын киҫәләр;
- бәшмәклек тапала;
- утынға ағастарҙы киҫкән саҡта йәш үҫентеләр һына, тапала.

Ҡыш көнө
Ҡышын урман ял итә. Урманда эшләүсе эшселәр генә тейешле эш алып баралар.

[Larisa1983@]

Я, как учитель родного языка и литературы, провожу различные дидактические игры: «Угадай, что за зверь», «Найди лишнее слово», «Это какое время кода?», «Обогатите текст красивыми словами», «Закончи предложения», «Из перечисленных выбери диких животных?», «Угадайте листья деревьев», игра «Что? Где? Когда?», задания – обогатите текст «красивыми» словами, составьте предложения о зиме, используя следующие слова…; расположи текста так, как идут времена года, на какие тематические группы можно разделить слова, называющие изображенные на фотографиях предметы и т.д.
На уроках включаю дополнительный материал: словарные диктанты, диктанты, стихотворения экологического характера , загадки, кроссворды, различные карточки – задания на экологическую тему. Выбираю для диктанта тексты о воде, воздухе, почве, растениях и животных. Эти тексты пробуждают чувства, мысли, побуждающие ребят задуматься над самыми различными вопросами гармонии и единства всего созданного на планете.
На уроках родного языка организую экскурсии и прогулки по экологической тропе. Экскурсии и прогулки имеют большое значение в воспитании у школьников экологического сознания, в формировании экологической культуры. На экскурсиях, в наблюдениях за растениями и животными перед детьми раскрывается красота родной природы, ее неповторимость. Одновременно замечаем и неразумное, пагубное влияние человека на природу. Детям эти экскурсии по экологической тропинке приносят большую радость и удовольствие, здесь закладывается любовь к нашей природе.
При проведении экскурсии уделяю внимание вопросу по охране природы. С растениями следует обращаться бережно, не ломать ветки деревьев и кустарников, не вырывать с корнями цветущие растения, не обрывать с них цветки. Обращается внимание на те растения, которые взяты под особую охрану.
Например, экскурсия в «Осенний лес» в 4 классе. Наиболее благоприятное время для проведения осенней экскурсии - конец сентября, когда листья деревьев и кустарников приобретают характерную видовую окраску и процесс листопада ярко выражен.
После экскурсии пишем сочинение «Алтын көз», которое позволит сохранить детям эмоциональный настрой, полученный во время экскурсии, создать им единую картину осени, включающую в себя не только знания о сезонных изменениях в природе, но и звуках, красках и запахах осени.
Экскурсии и прогулки не только развивает наблюдательность детей, но и побуждает их делать выводы о тех или иных явлениях, происходящих в живой и неживой природе, развивая логическое мышление и разговорную речь ребенка на татарском языке.
Следовательно, на уроках родного языка решается целый комплекс образовательно – развивающих задач.

[mingazova_a.r]

Дәрестә һуҙынҡы өндәрҙе дөрөҫ әйтеү өҫтөндә эшләгәндә төрлө тиҙәйткестәр, шиғырҙар ҡулланырға мөмкин.
1. Ямғыр яуа ла яуа, яуа ла яуа, яуа ла яуа. Ярлау битен йыуа ла йыуа, йыуа ла йыуа, йыуа ла йыуа.
2. Алма , алма алланған, алты алма тороп ҡалған, алты, биш, дүрт, өс, ике, бер, бында торма, бар, йүгер!
3. Аҡ ҡайындар ботағында
Аҡ томан ятыр ине.
Торғаныбыҙ аҡландағы
Аҡ ҡына сатыр ине. (Р.Бикбаев)

[Larisa1983@]

Немаловажную роль в экологическом образовании и воспитании играют уроки родного языка. Формирование у детей ответственного отношения к природе – сложный и длительный процесс, но он необходим, так как будущее планеты зависит от желания трудиться на пользу природы. Следовательно, основная задача учителя – вводить экологический материал на разных уроках.
Анализ программ и учебников по родным языкам показывает, что данный предмет обладает большим нравственно - экологическим потенциалом. . В учебниках каждого класса есть разделы экологического характера. «Лесные друзья», «Времена года», 4 класс – «Мы помогаем птицам», «В мире животных», 5 класс – «Мой край - Башкортостан», 7класс – «Природа и человек», 9 класс – «Человек и окружающая среда».
На начальном этапе начинается знакомство с соответствующей лексикой, т. е. начинает формироваться базовый словарь (название времен года, животных, явлений природы и др.).
С первых лет изучения родного языка ставится задача прививать детям любовь к природе, стремление помогать животным и маленьким пернатым друзьям.
Лексический материал, обслуживающий экологическую проблематику, увеличивается из года в год, расширяется его сочетаемость.
Этот словарь обслуживает более сложные речевые поступки. Дети учатся рассказывать о своих домашних животных или о животных, которых они хотели бы иметь, о любимых растениях цветах, которые они выращивают у себя дома в саду. Ребятам всегда интересно говорить именно о своих делах, о том, что им близко, что их волнует.
Учащиеся переходят к высказыванию своих оценочных суждений, своего мнения по поводу обсуждаемых проблем на среднем и старшем в русле экологической тематики.
В старших классах за счет расширения рецептивного и активного словарного запаса, большей его комбинаторики, позволяет учащимся более полно излагать свои мысли, обсуждать проблемы. Это способствует возможность читать тексты разных жанров (от публицистических, научно-популярных до отрывков и современной художественной литературы,) переработка и передача информации, решение знакомых коммуникативных задач в новых ситуациях, создание реальных ситуаций..