Методические рекомендации

[Гульдар Адиповна]

Бишенсе синыфтар өсөн эштәр:

Беренсе бағаналағы синонимдарзы икенсе бағаналағы һүҙҙәр менән парлап яҙыу:

Тәпәш - Түбән
Өлкән - Ҙур
Һөйләшеү - Аралышыу
Оло - Ҡарт
Ырғытыу - Ташлау
Анһат - Еңел
Ағартыу - Аҡлау
Дәрәжә - Абруй

Антонимдарын табыу:

Йәш – (ҡарт)
Матур – (йәмһеҙ)
Нәҙек – (йыуан)
Тар – (киң)
Түбән –(юғары)
Ҡалын –(йоҡаҡ)
Ҡыйыш- (тигеҙ)

Омонимадар менән һөйләмдәр төҙөү:

Зифа (ҡатын –ҡыҙ исеме) ,зифа буйлы (стройная)
Яҙ (весна),яҙ (пиши)
Май (ай), май (масло)
Баҫма (мост),баҫма (не наступай)

[Гульдар Адиповна]

6 -сы синыфтарға, үткәндәрҙе хәтергә төшөрөү, үҙ аллы эҙләнеү эше өсөн һорауҙар:

1. Иң бейек тау?
2. «Төньяҡ амурҙары”ның авторы?
3. “Осто бөркөт” әҫәрендә Муса Мортазин 24 йәшлек кем фамилиялы кеше менән алыша?
4. “Ир ҡанаты” әҫәрендә ниндәй төҫтәге ат тураһында һүҙ бара?
5. Башҡорт теле ниндәй телдәр ғаиләһенә ҡарай?
6. Халыҡҡа йәки айырым шәхескә поэтик мөрәжәғәт?
7. “Самородок” әҫәрендә төп геройҙың исеме?
8. Матросовтың дуҫы Черников Гришаның ысын исеме?
9. “Честь” башҡортса?
10. “Яҡшы һүҙ - .....(нимә) аҙығы”?
11. Саша Матросовтың ысын исеме?

[Гульдар Адиповна]

5 - се синыфтар өсөн үткән темалар буйынса, үҙ аллы эш.

1. Иң бейек тау?
2. “Яралы китап” әҫәрендә ниндәй исемле ауыл халыҡытураһында һүҙ бара?
3. “Әминбәк” ниндәй музыка ҡоралында уйнарға өйрәнә?
4. Ауыҙ тел ижадының иң боронғо, иң киң таралған жанрҙарынң бер төрө?
5. “Башлыҡ һайлау"ҙа кем, ниндәй исемле малай еңә (башлыҡ була)?
6. Аҡъял батыр иң беренселәрҙән булып кем исемле батырҙы осрата?
7. Шәжәрәнең бер төрө?
8. “Аҡъяурын сал бөркөт”тә бөркөттөң исеме?
9. Ниндәй батырҙы әсәһе ҡамырҙан яһай?
10. “Аҡһаҡал аманаты”нда Хәсән аҡһаҡал нимәне дошман ҡулынан һаҡлап алып ҡала?
11. Кем исем ҡалдырырлыҡ итеп күпер төҙөй “Хәмит күпере” әҫәрендә?
12. “Сыйырсыҡ балаһы”нда төп героиняның исеме?

1. Иң бейек тау?
2. “Яралы китап” әҫәрендә ниндәй исемле ауыл халыҡытураһында һүҙ бара?
3. “Әминбәк” ниндәй музыка ҡоралында уйнарға өйрәнә?
4. Ауыҙ тел ижадының иң боронғо, иң киң таралған жанрҙарынң бер төрө?
5. “Башлыҡ һайлау"ҙа кем, ниндәй исемле малай еңә (башлыҡ була)?
6. Аҡъял батыр иң беренселәрҙән булып кем исемле батырҙы осрата?
7. Шәжәрәнең бер төрө?
8. “Аҡъяурын сал бөркөт”тә бөркөттөң исеме?
9. Ниндәй батырҙы әсәһе ҡамырҙан яһай?
10. “Аҡһаҡал аманаты”нда Хәсән аҡһаҡал нимәне дошман ҡулынан һаҡлап алып ҡала?
11. Кем исем ҡалдырырлыҡ итеп күпер төҙөй “Хәмит күпере” әҫәрендә?
12. “Сыйырсыҡ балаһы”нда төп героиняның исеме?

[Зинфира Накиповна]

Татар теле укытучыларына
"Сүз ясалышы" темасы буенча стандарт контроль эш
Биремнәр:1. Ике баганадагы сүзләрне бәйләп, кушма сүзләр ясап языгыз.
су
фото
кул
ак
көн
баш
бил
өй
гөл
таш бака
рәсем
язма
үсем
җимеш
кош
бау
чыгыш
кала
алды

2. Тиешле компонентларны өстәп, парлы сүзләр ясап языгыз.
I вариант

дус-
савыт-
җиләк-
яше-
иге-
явым-
II вариант

агай-
тирә-
кайгы-
гореф-
алыш-
көн-
3. Таблицаны тутырырга.
Тамыр сүзләр Ясалма сүзләр Кушма сүзләр Парлы сүзләр Тезмә сүзләр Кыскартылма сүзләр

Ташбака, урман тавыгы, дус-иш, елга, балыкчы, кулъяулык, этле-мәчеле, китапханә, ялан, колхоз, суүсем, Актырнак, энә карагы, яланбаш, РФ, юлдаш, БМО, ат, ярдәм ит, бас, авыл, аккош, сусыз, өс-баш.

[Зинфира Накиповна]

Һәркем үҙ яҡташы менән ғорурлана ала. Уларҙың береһе Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим. Ул 1919 йылдың 20 октябрендә Башҡортостандың Шишмә районы Келәш ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ул бик ишле ғаиләлә эш һөйөүсән һәм инсафлы бала булып үҫә. Мостафа бигерәк тә әсәһе һөйләгән әкиәттәрҙе, ҡойған йомаҡтарҙы тыңларға ярата. Иҫ киткес мауыҡтырғыс әкиәттәр уның хыялын байытырға ярҙам итәләр. Татар әҙәбиәтендә 5 нсе синыфтар өсөн уның бик матур “Оҙон-оҙаҡ баласаҡ” повесте мәктәп прогаммаһына индерелгән. Уҡыусылар әҫәрҙе ошо тиклем яратып ҡабул итәләр. Рәхмәт Һеҙгә, Мостай ағай!

[Габитова З.Г.]

Хөрмәтле туған тел уҡытыусылары! Регион-ара "Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы-2019", республика "Татар теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы - 2019" конкурсында ҡатнашыусылар! Беҙҙең институт сайтында уҙған йылдарҙа еңеүсе һәм лауреаттарҙың дәресе, оҫталыҡ-класс видеояҙмалары урынлаштырылған. Уларҙы ҡарағыҙ, һеҙгә конкурс турҙарына әҙерләнеү өсөн кәрәкле материал буласаҡ.

[Габитова З.Г.]

Станьте участниками всероссийской просветительской акции «ПроЧитай»!

Литература народов России – это уникальная культурная ценность и кладезь знаний для будущих поколений. Поэтому наша общая задача повышать интерес молодежи не просто к чтению, а в буквальном смысле – друг к другу! Только знание о культуре, истории и традициях народа способно сформировать взаимное уважение и стать основой сотрудничества.
2 ноября ФАДН России запустил общественную акцию «ПроЧитай» в социальных сетях. Участниками марафона являются все регионы России, а главным условием – фотография с книгой, хэштег #ПроЧитай и указание геолокации. Регион, опубликовавший наибольшее количество фотографий со специальным хэштегом #ПроЧитай в феврале 2019 года посетит звездная команда ПроРФ и проведет публичные чтения и буккроссинг (обмен книгами) с участием знаменитых гостей!
Открой Свою Республику: открытаяреспублика.рф

[Габитова З.Г.]

Читающие родители – читающие дети

Во многих ли семьях сейчас практикуется семейное чтение? Нужно ли совместное чтение? Как привить ребёнку любовь к чтению?
К сожалению, взрослые сегодня зачастую настолько заняты своими делами, своими интересами, что такое понятие как «семейное чтение» становится уже чуть ли не архаизмом. Конечно, возразить можно: раньше телевизоров и компьютеров не было, по вечерам люди читали всей семьей одну книгу. А сейчас у нас все настолько заняты своими делами, играми и телевизором, что на совместное чтение не хватает не времени, а желания. Так, может, стоит возродить эти традиции и начать читать книги вместе с детьми, всей семьей?
Для того, чтобы напомнить родителям, что семейное чтение это лучший вид коллективного общения, показать позитивный имидж читающей семьи с 22 октября по 16 ноября 2018 года в республике проведен конкурс «Читающие родители – читающие дети».
В представленных на конкурс буктрейлерах - коротких видеороликах участники в произвольной художественной форме рассказывают о любимой книге. Цель таких роликов – пропаганда чтения, а задача – рассказать о книге, заинтересовать читателя, так как буктрейлер - современный способ продвижения книги.
Семья Абдрахмановых из Дуванского района представила ролик по повести Айгиза Баймухаметова «Не оставляй, мама!». История главного героя – сироты из детского дома настолько потрясла семью, что они отправились в социальный приют оказывать поддержку своим сверстникам. На примере произведения Айгиза Баймухаметова еще раз убеждаешься в ценности читающей и дружной семьи. Традиция семейного чтения у Абдрахмановых – это культура, взаимопонимание, тепло духовного общения.
В 63 конкурсных роликах пропагандированы произведения и зарубежных, и российских писателей. Школьники с большим интересом читают книги таких авторов, как Р.Госсини, О.Уайльда, В.Драгунского, С. Аксакова, А.Пушкина, С.Носова, М.Карима, З.Биишевой, Н.Мусина и многих других.
Оживленное интернет-голосование в группе Министерства образования Республики Башкортостан «В контакте», в котором приняли участие более 65 300 человек, определило победителей. Ими стали обучающиеся городов Уфа, Стерлитамак, Салават, Октябрьский, Ермекеевского, Ишимбайского, Бурзянского и Дуванского районов.
Конкурс «Читающие родители – читающие дети» показал, что сегодняшние родители стали больше читать своим детям, традиция семейного чтения возрождается и становится модной.
Открой Свою Республику: открытаяреспублика.рф

[Габитова З.Г.]

Инша темалары
(татар мәктәпләре өчен -2015)
9 сыйныф

1. Кол Галинең “Кыйссаи Йосыф” поэмасы – мәңгелек мирас.
2. Гүзәл бер мәхәббәт кыйссасы (Котбның “Хөсрәү вә Ширин” әсәре буенча).
3. Сарайда сайраган сандугач (С. Сараи иҗаты буенча).
4. Зөһрә йолдыз күкләрдә (Кылыч бине Саядинең “Дастаны Бабахан” әсәре буенча).
5. Китап – әхлак ачкычы.

10 сыйныф
(татар мәктәпләре өчен)

1. Г. Исхакыйның “Ике йөз елдан соң инкыйраз” әсәрендә милләт язмышы.
2. Хәятнең фаҗигәсе нәрсәдә? (Ф. Әмирханның “Хәят” повесте буенча).
3. Г.Ибраһимовның “Яшь йөрәкләр” әсәрендә аталар һәм балалар мөнәсәбәте.
4. Ш. Камалның “Акчарлаклар” әсәрендә халыклар дуслыгы темасы.
5. Акыллы хатын-кыз – хәзинә. (ХХ гасыр татар әдәбиятында хатын-кыз образы).

11 сыйныф
(татар мәктәпләре өчен)

1. Көзләрнең дә була төрлесе... (Г. Исхакыйның “Көз” повесте буенча).
2. Н. Исәнбәтнең “Идегәй” трагедиясендә чор чагылышы.
3.Дошманга каләм белән (М. Җәлил иҗаты буенча).
4.Антына тугры калган ул (Ф. Кәрим иҗаты буенча)
5. Нәрсә ул намус? (Г. Бәшировның “Намус” романы буенча).

[Габитова З.Г.]

(татар мәктәпләре өчен)
11-Т-2015

1. Төркиләрдәге иң борынгы этнонимнарны билгеләгез.
2. Татар этнонимының этимологиясе нидән гыйбарәт?
3. Кыпчак телләре төркеменә нинди төрки телләре керә?
4. Бияләе сүзендә ничә аваз бар?
5. Түбәндәге сүзләрнең берсендә яңгырау тартык бар, шуны билгеләгез.
а) чәч
ә) хат
б) кояш
в) күке
г) катык
6. Билгеләү алмашлыгы булган җөмләне билгеләгез.
а) Ул студент авылга киткән.
ә) Теге студент хәзер килеп җитәр.
б) Байтак студентлар яхшы укый.
в) Барлык студентлар килеп җитте.
г) Сиңа шул студентларны күрергә кирәк.
7. Түбәндәге сүзләрнең синонимнарын табып языгыз:
дивар, тупас, хакыйкать, богау, кабат, дөнья.
8. Каю (каерга) фигылен хәзерге заманда зат-санда төрләндерегез.
9. Сугыш җимерекләре, яшеллек белән капланганга күрә, артык шыксыз булып күзгә ташланмыйлар җөмләсендә яшеллек белән капланганга күрә өлеше нинди синтаксик төзелмә?
а) кереш җөмлә
ә) аналитик иярчен җөмлә
б) аерымланган хәл
в) синтетик иярчен җөмлә
г) җәенке аныклагыч
10. Ул белә иде: кояш чыгышта матур, кош – очышта, кеше юмартлыкта матур. (М.Хәбибуллин) җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.
11. «Инде көз булды, Гөлсем туташ, көз; һәр агачның җимеше пеште, миләшнеке – миләшчә, алманыкы – алмача!». Бу юллар кемнең нинди әсәреннән?
12. Һ. Ибраһимовның «Тирән тамырлар», Һ. Такташның «Гасырлар һәм минутлар», М. Әмирнең «Агыйдел», Г. Бәшировның «Сиваш», Г.Ахуновның «Хәзинә» әсәрләре нинди иҗат агымында язылганнар? Ул иҗат агымына нинди сыйфатлар хас?
13. «Гасыр үтәр чатанлаган тавык кебек,
Гомер үтәр су астында балык кебек,
Ун ел үтәр аучылардан качкан коштай,
Бер ел үтәр җәя белән аткан уктай...».
Бу юлларның авторы кем?
а) Г. Тукай б) М. Гафури
ә) С. Рәмиев в) Н. Исәнбәт
14. Романнарның төрләрен дөрес билгеләгез.
1) Г. Ибраһимов «Тирән тамырлар» тарихи роман
2) Н. Фәттах «Сызгыра торган уклар» детектив роман
3) Ә. Фәйзи «Тукай» документаль-публицистик роман
4) Г. Әпсәләмов «Мәңгелек кеше» биографик роман
15. «Кызганып егетне елыйлар,
Миләүшә һәм ләлә чәчәге»
М. Җәлил бу шигъри юлларда нинди поэтик тропны отышлы куллана?
а) метафора б) чагыштыру
ә) метонимия в) сынландыру
16. «Хәзер инде кулга корал тотып Туган ил өчен көрәшәбез. Эш күп, вакыт юк...Тик сәламәтлек кенә булсын. Хәзер Ләйлә «Минем әти фронтта» дигән шигырен күкрәк киереп укысын инде. Әтисе аның фронтта...» Бу кемнең сүзләре?
17. Г. Бәширов нинди әсәре өчен И. Сталин исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була?
18. Х. Туфан әсәрләрендә хикмәтле сүзләргә, мәкаль әйтемнәргә охшаш гыйбарәләр еш очрый. Мисаллар:
«Эх, уй да озын, дуслар,
Юл да озын, гомер кыскарак».
«Тиргәү – мильләп булса,
Баштан сыйпау – миллиметрлап».
Бу юллар Х. Туфанның нинди әсәреннән алынганнар?
а) «Каеннар сары иде» б) «Аягүрә үлеп булыр микән?»
ә) «Авырган минутларда» в) «Кайсыгызның кулы җылы?»
19. Ә. Еникинең «Бала» хикәясе нинди образны тасвирлаудан башланып китә?
20. Г. Ахуновның «Хәзинә» романында Йөзлекәй карчыкның сүзләре: «Дөрес булса, җир астыннан май тапканнар, ди... Үлмәсәң, әллә ниләр ишетерсең әле. Һәммәкәй төшне тишеп, җир мае суыртасылар ди... Чишмә суларын былчыратып, үләннәрне корытып бетермәсәләр ярарые». Ә асылда нәрсә тапкан булалар соң җир астыннан?