Методические рекомендации

[Альфина Фаритовна]

Укытучы балаларга белем бирү белән бер рәттән аларны иҗади фикерләргә,белемне әзер рәвештә генә кабул итергә түгел,ә җавапны эзләнү ысулы белән табырга өйрәтергә тееш. Моны булдыру өчен төрле эзләнү эш төрләре булдырырга кәрәк. Укучыларга әзер материал бирегә караганда яналыкны 7229ре э2л9п табыу2ары 8525мт9лер9к.Улар2а телг9 3ы2ы38ыныу,ижади,логик фекерл97,фекере4де я3лау беле7 сифаттары 76еш9. Инновацион технологиялар 3улланыу предмет3а 3ы2ы38ыныу уята.
Минем инновоцион проектны4 темасы “Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә веб-квест технологиясен куллану”.
Максаты:
1. Татар теле һәм әдәбиятын өйрәнүгә укучыларда кызыксыну уяту;
2. Төрле чыганаклардан җыелган мәгьлүмәтне системалаштыру;
3. Яңа информацион технология аша укучыларның креатив фикер йөртү сәләтен үстерү.
Без балалар белән беренче проектыбызны татар халык авыз иҗатыннан башлап җибәрдек. Татар халык авыз иҗатын өйрәнүдә веб-квест технологиясен куллану мөмкинчеллеге киң. *9р тема буенча укучылар м9гьл7м9т җыеп веб сайт т5зерг9 м5мкин. Халык иҗаты 9с9рл9рене4 эчтәлеге мавыктыргыч,т5зелеше җыйнак,теле тапкыр,шуңа аларны уку да,а4лау да җи4ел.
( х9зер мин сезг9 “халык иҗаты” темасын 7тк9н чакта бу технологияны4 м5мкинчелекл9рен к7рс9теп китәсем кил9.
Веб -квест технологиясыны4 авторы Сан Диего университетыны4 профессоры Берни Додж.
Укыту веб-квесы ул интернеттагы сайт. Ул сайт 5стенд9 укучылар 7зл9ре эшли. Веб квест технологиясыны4 7зенч9леге – 7з аллы эш, сайт 5чен м9гьл7м9т укучылар тарафынан т5рле веб-сайтлардан алып туплана. Веб квест эшене4 сөземтәсе укучыларны4 эшл9рен веб сайтта урынлаштыру.
Төрләре:
- С5йл97;
- Планлаштыру 89м проектлаштыру;
- Иҗади эш;
- Аналитик эш.

Структурасы:
- Инеш ( ролл9ргә б7л7,квестны4 планын т5з7)
- Т5п 5леш (7заллы эшл9нг9н эшл9рне4 с5земт9л9рен тикшер7)
- Йомгаклау( табылган м9гьл7м9тл9рне туплап сайт т5з7).
Этаплары :
Башлангыч этап /командада/
Укусылар сайланган тема белән танышалар, аналогик проектларны тикшер9л9р, командада ролл9р б7лен9 /бер- биш кеше/. 89р команда әгьзалар бер- берсен9 ярдам итерг9 тиешл9р.
Ролл9рг9 б7лен7 этабы
Укучылар индивидуаль р9вешт9 7зл9рен9 бирелг9н эшл9рне башкаралар. Шул ук вакытта алар интернет, компьютер программалары буенча 7зл9рене4 /белемл9ре/ т9җриб9се бел9н уртаклаша.
Йомгаклау
Команда укытучы җит9кчелеге астында берг9 эшли. Проблемалы тикшер7 с5земт9л9ре буенча н9тиҗ9л9р 89м т9гьдимл9р туа. Тупланган м9гьл7м9тк9 критик анализ /темага туры кил7е,…/. Укучылар тарафынан эшл9нг9н веб квестны4 Интернет челт9ренд9 урын алуы, аларны кызыксындырып,канатландырып җиб9р9. Алар я4адан - я4а 7сешл9рг9 ынтыла.
Мисал: без 6,7-нче сыйныф укучылары бел9н эшл9дек. Мин 1-5 сыйныфларны да җәлеп итергә тырыштым.һәрбер сыйныфта нинди дә булса эш төре тәгьдим иттем. Мәсәлән: 2 сыйныф – табышмакларга проект төзеделәр, 3 нче – мәкальләр җыйдылар, 4 – 6 нчы сыйныфлар – табышмакларга, мәкальләргә, әйтемнәргә проектлар эшләдек. Ә 7 нче сыйныф беләнбарлык эшләрне барлап, проеклар төзеп, сайтка чыгардык. Аларны 4 т5ркемг9 б7лдек:
- Фотографлар-
- Журналислар
- Программислар
- Редактор (укытучы 89м укучы)
Без башкарган эш шулай килеп чыкты: слайд
Бу сайтны эшл97г9,9лбәтт9,югары сыйныф укучыларын җ9леп итерг9 кир9к,ләкин мин барлык сыйныфларны җәлеп итергә булдым. Ә со4ынан инде 9зер сайт буенча башка сыйныф укучыларына халык иҗаты темасы буенча эш т5рл9ре бирерг9 була.
М9с9л9н, һәр сыйныфта 9ки9тл9р бел9н, легендаларны 7тк9ч, шундый эш т5ре т9гьдим ит9м.(ки9тл9рд9н иллюстрациялар к7рс9тел9 89м б9л9к9й ген9 5зек буенча укучылар 9с9рне4 исемен 9йтерг9 тиеш.
Бу эш төре укучыларның креатив фикерләү сәлатен үстерә.

[зульфия ягафарова]

[Рәшит Назаровҡа эйәреп]
Юлдар алып китә, тағы әйҙәй мине...
Донъя гиҙәм, ниндәй гүзәллек...
Ләкин ауылымдан күркәмерәк
Башҡа ерҙәр юҡтыр кеүек.
Бында ғына миңә тынысыраҡ,
Бында ғына тоям бәхетте,
Һөйөүемде тыуған илкәйемде
Әйтеп бирәм туған телкәйемдә.
Олатайҙар түккән күпме ҡанын
Ошо изге ерҙәр хаҡына.
Батырҙарын күпме юғалтһа ла
Тоғро ҡалған туған халҡына.
Эй, кешеләр, һеҙгә үтенесем:
Һаҡлайыҡ тим беҙ ҙә Уралды,
Һатмайыҡ, тим тыуған еребеҙҙе,
Ҡоротмайыҡ йылға-күлдәрҙе.
Туған телһеҙ ҡалыу- илһеҙ ҡалыу,
Онотмайыҡ изге һүҙҙәрҙе,
Бөтөрмәйек көнөн киләсәктең,
Киләсәкһеҙ халҡым бөтәсәк.
Өйрәнәйек изге йолаларҙы,
Үҫәйексе рухлы булып та.
Олатайҙарҙың оло аманатын
Юғалтмайыҡ һис бер ваҡыт та.

[Сулейманов Р.Ф.]

Хөрмәтле башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары, коллегалар! Халҡыбыҙҙың ифрат бай һәм тәрән йөкмәткеле ауыҙ – тел ижадын, сәсәнлек оҫталығын, ҡабатланмаҫ мәҙәниәтен, яүгирлеген, боронғо һәм хәҙерге әҙәбиәтте уҡыусыларға рухиәт итеп тапшырыуҙа ролебеҙ баһалап бөткөһөҙ. Һуңғы ваҡыт шуны уйлап йөрөйөм: беҙ интеллектуаль һәм методик үҫешкә нығыраҡ ихтибар итәбеҙ, ә уҡытыусыбыҙҙың үҙенең рүхиәтенә, мәҙәнилелегенә, кәрәк икән, сәсәнлек маһирлығына, һүҙ оҫталығына ҡараш йүнәлтмәйбеҙ. Ә был бик кәрәк. Хатта йыл уҡытыусыһы конкурсында сәсәнлек, шағирлыҡ оҫталығы айырым баһаланһын ине. Шул уҡ ББФДС уҡыусыларҙа эстетик зауыҡ, художестволылыҡ формалаштырыуҙы талап итә. Һүҙем уҡытыусы һәм әҙәби ижад хаҡында. Үҙе ижад иткән, шиғыр серен, моңон аңлаған уҡытыусы ғына балала илһам уты ҡабыҙа ала. Ә ундайҙар, шөкөр, беҙҙә бар. Ишимбай гимназияһында Ғәлиә Кәлимуллина, Гөлнур Аҙнабаева, Ҡырмыҫҡалынан Рим Исхаҡов, Фирүзә Абдуллиналар уҡытыусы ғына түгел, шағир һәм яҙыусылар. Иманым камил, улар эшләгән мәктәптә ижад мөхите йәшәй! Рәмиҙең шағир булып китеүендә, минеңсә, Мәрйәм апай Ғималованың да роле ҙур. Рәми әҙәбиәт институтында яҙылған шиғырҙарын иң тәүҙә Мәрйәм апайға ебәрер булған, фекер алышҡан. Хәтеремдә: Мәрйәм апай миңә бер сәғәткә яҡын Рәмиҙең шиғырҙарын яттан һөйләп торҙо! Ана, нисек бит ул. Әйҙәгеҙ, коллегалар, үҙебеҙ ҙә әҙәби ижадҡа тотонайыҡ, шиғриәт мәңгелек! Ошо хаҡта фекер алышайыҡ, тимәксемен. Буш хәбәр булмаһын өсөн үҙемдең яңы әйберҙәремде тәҡдим итәм.

Көлөү
Руслан Сөләймәновҡа

Ҡысҡырып та бер көл әле,
Бер көл әле, Руслан энекәш!
Күңелемә рәхәт булып ҡала,
Шатлыҡ ауаздарың ишеткәс.
Һин көлгәндә донъя балҡып китә,
Онотола кеүек ваҡлыҡтар.
Заман менән заңы башҡа , ахыры,
Көлөргә лә хәҙер ваҡыт тар.
Күңел ҡапҡалары ябыламы,
Онотоламы көлөү йолаһы?
Байығандар байый барған һайын,
Көлөү түгел, килә илайһы.
Донъя яңғыратып, көл һин, әйҙә,
Артҡа ташлап, шағир башыңды!
Уянһындар күңеле бикләнгәндәр,
Ишеткәндә ихлас тауышыңды.
Ҡысҡырып та көлөп ебәр, тиһәң,
Нәжми көлөүҙәрен һағынам.
Илар ғына саҡта ниңә көлә
Шағирҙарың, әйтсе, заманам?!

Нострадамус

Донъяларҙы
Күрәҙәсе баҫты,
Һәр кем таба үҙендә
Нострадамус.
Буталғанда заман
Ҡай берәүҙә
“Һәләт” асылды,
Әммә бөттө намыҫ...

Траур

Иң ҡараңғы көнөм бөгөн – траур,
Ғазапланам, миңә шундай ауыр:
Һалҡын кәрзин төбөндә тапты урын,
Нисәмә ай уйҙа йөрөткән шиғыр...
Ғазап
Тамуҡ түңәрәген үтәм ете тапҡыр,
Мин талымһыҙ, үтәм ҡабат - ҡабат.
Түҙермермен мин мең ғазапҡа оҙаҡ,
Һине күрер минут, сәғәт һанап.


Ҡурайсы

- Ниңә йәштән шиғыр яҙманың һуң,
Ҡарттар шөғөлөмө инде шиғыр?!
- Йәшел ҡурайҙа бит уйнамайҙар,
Ҡыу ҡурайҙан бары моң сығыр!

Ихтирам менән, Фәнзил Саньяров, БР һәм РФ йыл уҡытыусыһы, М. Өмөтбаев премияһы лауреаты.

[Сулейманов Р.Ф.]

Хөрмәтле татар теле һәм әдәбияты укытучылары, сезгә эшегездә файда булыр дип, кызыклы электрон ресурсларга сылтамалар бирәбез:
1. Нәни балалар өчен интерактив мультемедияле китапханә мультфильмнар һәм әкиятләр белән-http://balarf.ru/
2. “Сакла” электрон китапханәсе-http://sakla.ru
3. Татар китаплары фонды - http://www.tatknigafund.ru
4. Татар электрон китапханә - http://kitap.net.ru
5.Ана теле онлайн - h[url]ttp://anatele.ef.com/partner/anat/default.aspx[/url]
6.Татар телендә Интернет белемүзәге - http://belem.ru
7.Яңа татар мультфильмнарынкүрсәтүбуенча интернет канал - http://tatarcartoon.ru
8.Татармультфильм студиясе- h[url]ttp://tatarmultfilm.ru[/url]
9.Укучының мәдәникөндәлеге - ht[url]tp://diary-culture.ru[/url]
10.Татар иле - http://tatarile.org/ru
11.Гыйлем- http://giylem.pro
12.Марат Кәбиров сайты -http://maratkabirov.com
13.Роберт Миңнуллин сайты - http://robertminnullin.ru
14. РабитБатулла сайты - http://rabitbatulla.com
15Дилбәр Булатова сайты - http://dilbar-bulatova.narod.ru
16.Руслан Сөләйманов сайты - http://sulejmanow.ucoz.ru
17. Яңабуынҗыены - http://kalebtatar.ru/
18. “Кызыл таң” гәзите - http://ktrb.ru/
19. “Өмет” гәзите -http://www.omet-rb.ru/
20. “Башкортстанукытучысы” журналы- http://www.uchbash.ru/

[Фанзиль Булякович]

Бөгөн башҡорт әҙәбиәте классиктары әҫәрҙәрен өйрәнгәндә, айырыуса өлкән кластарҙа, художестволы әҫәрҙең объектив ысынбарлыҡты художестволы сағылдырыу формаһы булараҡ ҡабул итеүенә ынтылыу кәрәктер. Был - көн талабы,ББФДС ла ҡуған талап.Беҙгә мәктәптә балала һәр бер художестволы әҫәрҙең һүҙ сәнғәте булыуын әйтергә, аңлатырға тейешбеҙ. Халҡыбыҙ ауыҙ - тел әҫәрҙәрен юҡҡа ғына тәрән өйрәнмәгән, һүҙ сәнғәте нигеҙе шунда ята. Сәнғәтле кеше һәр яҡлап камил була. 45 минут эсендә барыһына ла ирешеүе еңел түгел, шулай ҙа һүҙ сәнғәтенә, художестволы картина, индивидуаль картина мәсьәләләренә ваҡыт табыу кәрәк. Ошо мәсьәләрҙе белеү өсөн Н.М. Шанский, В.Ш. Псәнчин, С.Ш. Поварисов хеҙмәттәре уҡытыусының өҫтәлендә ятһын ине. Фәнзил Саньяров

[Хабибов Л.Г.]

Татар мәктәпләренең 5нче классларында морфология буенча үткән темалар киңәйтелеп кабатлана, 6 нчы класста морфология тулысынча системалаштырылып өйрәнелә һәм гомумиләштереп кабатлана. Уку рус телендә алып барылган мәктәпләрдә укучы татар балалары сүз төркемнәрен 6–7нче классларда өйрәнеп бетерәләр һәм 10нчы класста тирәнәйтеп кабатлыйлар.

[Хабибов Л.Г.]

Сүз төркемнәренең мәктәп программаларында һәм дәреслекләрендә бирелеше
Мәктәп программаларында һәм дәреслекләрдә сүз төркемнәре турында мәгълүмат 1нче класстан ук бирелә башлый. Анда укучылар, кем? нәрсә? нинди? нишли? сорауларына җавап биргән сүзләр буларак, исем, сыйфат һәм фигыльләр белән танышалар. Алдагы классларда алар сүз төркемнәрен тулырак өйрәнәләр.

[Хабибов Л.Г.]

Бәйләгеч сүзләр, исемнәреннән үк күренгәнчә, сөйләмдә мөстәкыйль мәгънәле сүзләрне һәм җөмләләрне үзара бәйлиләр. Аларга бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр, теркәгеч һәм теркәгеч сүзләр карыйлар.
Менә шуларны да истә тоткан хәлдә, морфология фәнендә бер тәртип булсын дип, без татар телендәге сүз төркемнәренең бүленешен болай тәкъдим итәбез.

Мөстәкыйль сүз төркемнәре
Модаль сүз төркемнәре
Бәйләгеч сүз төркемнәре


ымлыклар

исем
сыйфат
сан
алмашлык
фигыль
рәвеш
ияртемнәр
хәбәрлек cүзләр

кисәкчә
модаль сүзләр

бәйлек
теркәгеч

[Хабибов Л.Г.]

Модаль сүзләр модаль мәгънә, ягъни сөйләүченең чынбарлыкка мөнәсәбәтен белдерәләр. Боларга модаль сүзләр һәм кисәкчәләр керә.
Ымлыклар үзләренең лексик-грамматик билгеләре буенча гаять үзенчәлекле сүз төркемен тәшкил итәләр. Алар сүз төркемнәре арасында аерым урында торалар, чөнки ымлыклар кешенең хис-тойгыларын, кичерешләрен турыдан-туры белдерәләр. Шуңа күрә ымлыклар аерым каралырга тиеш.

[Хабибов Л.Г.]

Ияртемнәр турында берничә сүз. Аларны аерым сүз төркеменә туплау үзен аклады. Тик аны, номинатив функциясе юк дип, мөстәкыйль сүзләргә кертмәү, ымлыклар тирәсендә бутап йөртү традициясе һаман бетеп җитми әле. Әйе, аларның номинатив функцияләре юк, андый функция фигыльләрдә дә юк. Аның каравы ияртемнәр мөстәкыйль мәгънәле башка сүзләр кебек үк, чынбарлыктагы күренешләрне белдерәләр, тик башкалардан аермалы буларак, аваз составлары ягыннан шул күренешләрнең реаль чагылышына якынлаштырылган булалар. Бу соңгысы, билгеле, ияртемнәрне мөстәкыйль сүз төркемнәре рәтенә кертмәскә нигез була алмый. Соңгы елларда, бигрәк тә русча язылган академик «Татар грамматикасы» чыккач (1993), хәбәрлек сүзләр дә, сан ягыннан бик аз булсалар да, аерым сүз төркеме итеп танылдылар (бар, юк, тиеш, кирәк, мөмкин, ярый, ярар, әйе, шулай). Болар да мөстәкыйль сүз төркемнәре эчендә каралалар.
Шулай итеп, мөстәкыйль сүз төркемнәре 8 була: исем, фигыль, сыйфат, сан, алмашлык, рәвеш, ияртемнәр һәм хәбәрлек (предикатив) сүзләр.