Методические рекомендации

[Сулейманов Р.Ф.]

Мәктәптә фонетика укытуның кайбер теоретик һәм методик мәсьәләләре
Сөйләм авазлары
Аваз – сөйләмнең таркалмый торган иң гади берәмлеге. Ләкин ул – гаять катлаулы күренеш. Сөйләм авазлары – табигатьтәге теләсә нинди аваз кебек, физик, материаль күренеш.
Тел белемендә авазлар өч аспектан чыгып өйрәнелә:
1) авазларның ишетелеше: яңгырау яки саңгырау булулары, озын яки кыска әйтелүләре һ.б. өйрәнелә (акустик аспект);
2) сөйләм авазларының билгеле бер органнар катнашында барлыкка килүләре өйрәнелә (биологик, физиологик аспект);
3) сөйләм авазларының сүзнең мәгънәсен ясауда һәм бер сүзне икенче сүздән аеру мөмкинлегенә ия булулары (кал, кил) өйрәнелә (иҗтимагый, социаль, фонологик аспект).

[Сулейманов Р.Ф.]

Күрүебезчә, фонетика һәм орфоэпия бүлегендә өйрәнелә торган мәсьәләләр шактый санда булып, аларны укучыларга төшендерү алымнары да күп төрле булырга мөмкин. Шулай да, укучыларның тел күренешләрен аңлы рәвештә үзләштерүләрендә аларга тел материалы өстендә мөстәкыйль күзәтүләр алып барырга, эзләнергә мөмкинлек бирү һәм шулар нигезендә нәтиҗәләр ясату һәм кагыйдәләрне үзләреннән чыгарту, безнеңчә, эффектив алым булып тора һәм үстерелешле укыту таләпләренә җавап бирә.
Дәреслектә урын алган күнегүләрнең тәгаенләнеше төрлечә. Алар арасында яңа темага карата күзәтү үткәрү, нәтиҗә ясау өчен бирелгәннәре дә, яңа теманың үзләштерелү дәрәҗәсен тикшерү, аны ныгыту, үзгәртелгән вариантларда куллану өчен китерелгәннәре дә һәм үткән материалны кабатлау өчен бирелгәннәре дә бар. Теге яки бу темага караган мөһим, үзәк исәпләнгән сүзләрне табу өчен төзелгән ребусларны чишү укучыларда җанлы кызыксыну уята. Укытучы укучыларның үзләренә дә ребуслар төзеп карарга тәкъдим итә ала. Моның өчен ул ребус төзү методикасы белән таныштырырга тиеш.
Кайбер җирле материалга нигезләнгән күнегүләр азагында шартлы билге белән укучыларның туган якның табигате, җир-су, торак атамалары, тарихы, мәдәнияте, зур шәхесләре турында белгәннәрен тикшерү-барлау максатыннан чыгып, үзенчәлекле биремнәр дә тәкъдим ителә. Аларны үтәү укучыларда туган ягына булган мәхәббәтен, горурлык хисен тагын да арттырырга хезмәт итәчәк. Укытучы бу төр биремнәрне үзгәртә, баета, камилләштерә, иҗади эшкәртә ала.
Шулай да фонетика һәм орфоэпия мәсьәләләренә караган күнегүләр, биремнәр арасында зур күпчелекне авазларны дөрес әйтү, сүзләрне һәм җөмләләрне дөрес укуга бәйле күнегүләр һәм биремнәр алып тора. Ул шулай булырга тиеш тә, чөнки фонетика бүлегендә беренче чиратта сөйләм авазлары, аларның ясалышы һәм әйтелеше өйрәнелә. Татар язуы, башлыча, фонетик принципка нигезләнгән, шуңа күрә дөрес язу сүзләрне һәм авазларны дөрес әйтә белүгә бәйләнгән. Мәктәптә фонетика укытуның мөһим бурычларыннан берсе булып, телебезгә хас булган авазларны аерым торганда һәм сүзләр составында дөрес әйтергә өйрәтү.
Сузыкларны өйрәнгәндә, [о], [е], [ы] авазларының әйтелешенә аерым игътибар итәргә кирәк. Татар теленә хас тар һәм кыска әйтелеше , , авазлары да һәм рус теленнән кергән сүзләрдә генә кулланыла торган киң һәм озынрак әйтелешле , , авазлары да бер үк хәрефләр о, е (э), ы белән белдерелә. Укучылар бу авазларның һәр икесен дөрес әйтергә өйрәнергә тиешләр.
Тартык авазларны өйрәнгәндә, махсус басым ясала торган авазлар булуын да искәртергә кирәк. Алар [к] һәм [къ], [г] һәм [гъ], [ һ] һәм [х], [w] һәм [’] (һәмзә) авазлары. Җирле сөйләш шартларында бу авазларның кайберләре бөтенләй булмый яки башка аваз белән алыштырып әйтелә. Укытучы, бу фонетик үзенчәлекне исәпкә алып, күнегүләрне төрләндерә, арттыра ала.
«Фонетика һәм орфоэпия» бүлегенең ахырында сөйләмдә тартыкларның үзгәреше (җайлашу, охшашлану, охшашсызлану, чиратлашу), иҗек һәм басым, интонация буенча шактый җыйнак һәм кирәкле теоретик мәгълүмат бирелә.

[Сулейманов Р.Ф.]

Сөйләм барышындагы аваз үзгәрешләренә, авазларны язуда белдерүгә караган темаларда, шулай ук “Иҗек һәм басым”, “Интонация” темаларында да бу өлкәгә караган шактый эзлекле фәнни-теоретик мәгълүматлар бирү дә күздә тотыла.
Дәреслекнең “Фонетика һәм орфоэпия” бүлегендә телебезгә хас тартык һәм сузык авазлар системасын, аларның ясалыш үзенчәлекләрен, сөйләм процессында төрле үзгәрешләргә дучар булуларын тулысынча үзләштергәннән соң гына, укучылар шул авазларның язуда белдерелүен чагылдырган “Графика һәм орфография” бүлеген өйрәнүгә күчәләр. Дәреслекнең мондый тәртиптә төзелүе мәктәптә фонетика укытуның әһәмиятле бурычларыннан берсен – аваз белән хәреф арасындагы аерманы төшендерү максатын күздә тота. Бу үз чиратында сүзләргә фонетик (аваз) һәм график (хәреф) анализ ясарга өйрәткәндә бик тә мөһим чара булып тора.
Укучыларның үзаллы фикерләвен һәм иҗади активлыгын үстерү максатларында күпчелек параграфларның беренче күнегүләре тел фактларын күзәтү һәм өйрәнелгән теманы ачыкларга юнәлдерелгән биремнәр һәм сораулар белән башлана. Параграфлардагы башка күнегүләр дә укучыларның мөстәкыйль эзләнүләрен һәм һәр тема буенча көтелгән нәтиҗәләргә үзләре килергә тиешлеген күз уңында тотып төзелде. Болар барысы да үстерелешле укыту технологиясенең состав өлешләрен тәшкил итәләр.
Аерым теоретик мәсьәләләрне укытучы үзе башлап аңлатырга бурычлы, чөнки укучылар теге яки бу тел күренешенең төгәл фәнни аңлатмасын укытучыдан ишетеп белергә тиешләр. Мондый алым нигезендә сөйләм органнары, авазларның ясалышы, кайбер авазларның артикуляциясе, интонация кебек темалар укучыларга аңлатылырга тиешләр. Мәсәлән, тартыклардан [къ], [гъ] яки [һ] авазының кайсы сөйләм органнары катнашлыгында ничек ясалышы укытучы тарафыннан аңлатылганнан соң, укучылар бу авазларның әйтелешендә сөйләм органнарының ни рәвешле катнашуларын күзәтә алалар. Телебездә калын һәм нечкә сузык авазларның аермасы телнең алга һәм артка таба хәрәкәтенә бәйле икәнлеген [а] - [ә], [ у] - [ү] кебек парлы сузыкларны әйттереп каратып, бу авазларны әйткән вакытта телнең горизонталь рәвештә йөрешен күрсәтергә мөмкин.

[Сулейманов Р.Ф.]

Татар телендәге авазларны һәм аларга хас аерым үзенчәлекләрне өйрәнү башлангыч классларда ук башлана. I сыйныфта, мәсәлән, хәрефләр, ягъни график билгеләр системасы (әлифба) өйрәнелә. II сыйныфта исә «Аваз һәм хәреф» темасы үзләштерелә. Бу тема эчендә калын һәм нечкә сузыклар, яңгырау һәм саңгырау тартыклар, аерым хәрефләр (э, е, в, һ, х, җ, ц, щ), бу хәрефләр белдергән авазлар һәм ул авазлар кергән сүзләрнең дөрес язылышы өйрәнелә .
V сыйныфта фонетика бүлеге системалы характерда өйрәнелә башлый. Аерым очракларда фәнни фонетика элементларын да кертеп өйрәнү күздә тотыла. Фонетика бүлеген мондый рәвештә үзләштерүнең теоретик һәм практик яктан да әһәмияте зур. Сөйләмебездә чагылыш тапкан фонетик закончалыкларны өйрәнү укучыларның сөйләмә һәм язма тел культурасын үстерүнең нигезен тәшкил итә. Укытучы шулай ук татар теленең сөйләшләрендә әдәби телдән аермалы булган фонетик үзенчәлекләрнең булуын, аларның укучылар сөйләшендә шактый дәрәҗәдә саклануын да исәпкә алып эш итәргә тиеш.
Дәреслектә кайбер авазларның ([к], [къ], [г], [гъ], [в], [w], [һ], [’]3 (һәмзә) ясалыш үзенчәлекләрен аңлату да бирелә. Бу авазларның артикуляциясен дөрес һәм төгәл үзләштерү укучыларның сөйләмен орфоэпия таләпләренә якынайту мөмкинлеген тудыра. Язмабызда бер хәреф белән белдерелүләренә карамастан, [к], [къ] һәм [г], [гъ] авазларының мөстәкыйль аваз булуын төшендерү татар орфографиясенең күп кенә мәсьәләләрен дөрес хәл итү өчен кирәк.

[Сулейманов Р.Ф.]

Кешеләрнең аралашу һәм фикер алышу чарасы буларак тел бары тик яңгыраганда, ишетелгәндә генә үз вазифасын үти һәм яши ала. Шуңа күрә тел баштан ук аваз теле буларак формалашкан. Телнең яңгыравын, ишетелүен, аралашу чарасы булуын сөйләм авазлары тәшкил итә. Аваз – тыгыз матдәнең билгеле бер тирәлектә тибрәнүеннән барлыкка килгән һава дулкыннарының тибрәнеш нәтиҗәсе ул. Авазлар сүзләрнең, җөмләләр һәм сөйләм кисәкләренең материаль (матди) тышчасын тәшкил итәләр.
Телнең аваз ягын, авазларын, аларның ясалышын, әйтелешен, үзенчәлекләрен, кулланыш закончылыкларын өйрәнүче тармагын фонетика дип атыйлар. Авазлардан тыш, фонетика сөйләмнең фонетик кисәкләргә бүленешен (иҗекләрне), интонацияне, басым мәсьәләләрен дә өйрәнә.
Сөйләм авазларының телдәге роле гаять зур. Алардан башка сүзләр дә, сүзтезмә һәм җөмләләр дә була алмый. Шуңа күрә дә теге яки бу телне, аның грамматикасын өйрәнә башлаганчы, гадәттә, ул телнең авазлар системасын һәм фонетик закончалыкларын өйрәнәләр.
Фонетиканың төп өйрәнү объекты булып сөйләм авазлары тора. Сөйләм авазлары аерым бер системаны тәшкил итәләр һәм алар һәр телнең үзенчәлеген чагылдыралар. Мәктәптә татар тел белеменең фонетика бүлеген укытуның теоретик әһәмиятен билгеләүдә татар теленә хас авазлар системасын, аларның ясалыш үзенчәлекләрен, аларның дөрес әйтелешен, сөйләм процессында барлыкка килә торган төрле аваз үзгәрешләрен өйрәнү тора.
Тел белеменең фонетика бүлеген аңлы рәвештә үзләштерү зур әһәмияткә ия, чөнки укучылар әдәби телдә дөрес сөйләү һәм дөрес, грамоталы язу күнекмәләре алырга тиешләр. Бу максатка ирешү өчен дәреслекнең фонетика бүлегендә орфоэпия (дөрес сөйләү), графика (авазларны язуда белдерү) һәм орфография (дөрес язу) мәсьәләләре һәм аларга бәйле күнегүләр системасы китерелә. Шунысын да билгеләргә кирәк: дөрес язу кагыйдәләрен фонетикага бәйләп өйрәнү татар теленең орфография үзенчәлеген – аның башлыча фонетик принципка (авазларны ишетелеш буенча язу) нигезләнгән булуын чагылдыра. Фонетика бүлегендә шулай ук дөрес сөйләүгә һәм дөрес язуга турыдан-туры кагылышлы булган «Иҗек», «Басым» һәм «Интонация» темалары өйрәнелә.

[Гульназ Гиндуллина]

Эҙләнеү эше
Тезистар
Хәҙерге ваҡытта йәмғиәттә Тыуған яҡты өйрәнеүгә ҙур әһәмиәт бирелә. Ватаныңдың тарихын, символикаһын өйрәнеү кешене рухи яҡтан байыта, патриотик тойғо уята. Шуға күрә беҙ эшебеҙҙе Ватанды өйрәнеүгә бағышланыҡ. Ата-әсәйемдәр менән ниндәй тема һайларға тип оҙаҡ уйлағас, ошо темаға туҡталдыҡ: “Нефтекама ҡалаһының гербы”. Беҙҙең уй буйынса, был тема тейешле кимәлдә асылып бөтмәгән, ә тиҙҙән беҙҙең ҡалабыҙҙың юбилейы булып үтәсәк, шуға уны өйрәнеү актуаль.
Тикшереү объекты: Нефтекама ҡалаһының символикаһының йөкмәткеһе һәм формаһы.
Эшемдең маҡсаты: Нефтекама ҡалаһының символикаһың килеп сығышын, мәғәнәһен өйрәнеү.
Был маҡсаттан сығып артабанғы бурыстар ҡуйҙыҡ:
1. Нефтекама ҡалаһының символикаһы менән танышыу, гербын өйрәнеү.
2. Нефтекама ҡалаһының гербының тарихын асыҡлау ;
3. Гербтың авторҙары менән танышыу.
Тикшереү эшенең структураһы маҡсат һәм бурыстарға бәйле төҙөлгән. Эш төрлө бүлектәрҙән тора: инеш, төп өлөш, символика, Нефтекама ҡалаһының гербы, йомғаҡлау, ҡулланылған әҙәбиәт исемлеге, ҡушымта.
Тикшереү эшен алып барғанда беҙ төрлө әҙәбиәт менән эш алып барҙыҡ: энциклопедиялар, һүҙлектәр, Нефтекамаға бағышланған китаптар.
Донъяла бик күп илдәр бар. Ошо илдәрҙе н индәйҙер символдар берләштерә. Нимәләр һуң улар? Был һәр дәүләтте танытҡан флаг, герб, гимн. Улар Дәүләт символикаһы
“Герб” һүҙе немец теленән тәржемә иткәндә “мираҫ” тигәнде аңлата. Герб дәүләт һәм ҡала хакимиәте тарафынан раҫлана, ул рәҫми символ булып тора.
Беренсе гербты 1979 йылда конкурс үткәреп билдәләйҙәр. Еңеүсе булып балалар сәнғәт мәктәбенең уҡытыусыһы Нәжип Саҙыҡов таныла. Был эскиз ҡала етәкселәре менән дә хуплана. Ул күп йылдар ҡала символы булып тора. Ҡыҙыл ҡалҡанда нефть вышҡаһы, ошо вышҡа тирәләй алтын шестерня, электр селтәре һүрәтләнгән. Башында ҡара фонда алтын хәрефтәр менән ҡала исеме яҙылған. Аҫҡы өлөшөндә зәңгәр төҫ менән тулҡындар төшөрөлгән. Электр селтәре Ҡарман электр станцияһын, нефть вышҡаһы Арлан нефть ятҡылығын һүрәтләй.
2006 йылда яңы гербтың эскизы ҡала хәкимиәте тарафынан раҫлана. Авторы рәссам, Башҡортостандың рәссамдар союзы ағзаһы - Салауат Ғиләжетдинов. Был гербтың композицияһы ҡаланың килеп сығышы һәм экономик үҫеше менән бәйле. Герб зәңгәр фонда өс алтын төҫтәге бер-береһенә ҡаратылған асҡыс һәм йондоҙҙарҙан тора. Гербтың үҙәк элементы булып өс асҡыс һанала. Улар ҡала промышлен-ностының үҫешкән өс йүнәлешен символлаштыра: энергетика, машина төҙөү, еңел промышленность.
Герб өс өлөшкә бүленгән, һәр өлөштә алтын нурлы ҡара йондоҙҙар бар. Улар нефть байлыҡтарын символлаштыра.Белеүебеҙсә Нефтекама ҡалаһының барлыҡҡа килеүенең, төҙөлөүенең нигеҙе.
Шулай уҡ өс йондоҙ ҡалабыҙҙы Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш регионының промышленность, мәҙәниәт һәм белем үҙәге итеп символаштыра.
Йондоҙҙоң ете нуры – ете быуынды, ете ырыуҙы белдерә, беҙҙең халҡыбыҙҙың берҙәмлеген аңлата.
Гербта зәңгәр төҫ матурлыҡты, бөйөклөктө, үҫеште, алға ынтылышты һәм ышанысты белдерә.
Алтын төҫ – байлыҡты, ғәҙеллекте һәм намыҫлылыҡты аңлата.
Ҡара төҫ – нефть төҫө, белемлелекте, аҡыллылыҡты символлаштыра.
Нефткама ҡалаһының гербы Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Дәүләт геральдика регистрҙарына индерелгән.
Был тема өҫтөндә эшләгәндә беҙ күп төрлө гербтар менән, уларҙың тарихы менән таныштыҡ, символиканың нимә иканен белдек. Иң мөһиме үҙебеҙҙең ҡалабыҙҙың гербының тарихы, авторҙары менән таныштыҡ.
Герб – айырмалыҡ билдәһе икәнде аңланым. Башҡарылған эшебеҙҙән сығып беҙ ошондай һығымтаға килдек: һәр гербтың ниндәйҙер мәғәнәһе бар. Герб – ул үҙенсәлекле символ. Герб эшләү еңел эш түгел, сөнки ул үҙенсәлекле билдә, уның эшләү ҡағиҙәләре бар.
Ҡала тарихын өйрәнеүҙә минең дә өлөшөм ингәнгә шатмын. Ғилми эш булһа ла, минең кеүек уҡыусылар ҙа эшләй ала. Минең миҫалға ҡарап улар ҙа ҡыҙыҡһынды һәм киләсәккә төрлө пландар ҡорҙо.
Башҡарылған эшебеҙҙән сығып, ҡуйылған маҡсатты үтәнек тип әйтә алам, сөнки Нефтекама ҡалаһының гербтары менән таныштыҡ, тарихын өйрәндек, авторҙары тураһында мәғлүмәт йыйҙыҡ.

[Габитова З.Г.]

Башҡорт теленән берҙәм региональ имтихандар
үткәреү буйынса кәңәштәр

Башҡорт теленән берҙәм региональ дәүләт имтихандары 2007 йылдан башланды. Йыл һайын уҙғарылған имтихандарға КҮМ (контроль-үлсәм материалдары) Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институты, М.Аҡмулла ис. Башҡорт дәүләт педагогия университеты, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филология өлкәһендә эшләүсе ғалимдар тарафынан эшкәртелә.
Һуңғы йылдарҙа башҡорт теленән берҙәм дәүләт имтихандары буйынса материалдар айырым йыйынтыҡ булып баҫылып сыҡҡаны юҡ. Уҡытыусыларҙың һорауҙарына яуап итеп, КҮМ бер вариантын тәҡдим итәбеҙ. Башҡорт теленән имтихан 40 һорауҙан тора. 1-се өлөштә (А) 31 һорау бирелә. Һәр бер һорауға 4 төрлө яуап килтерелә. Шуларҙың береһе генә дөрөҫ.
2-се өлөштә (В) 8 һорау бирелә. Уларға ҡыҫҡаса яуапты һандар һәм хәрефтәр тәртибендә бирергә кәрәк.
3-сө өлөштә бер эш бирелә – йөкмәткеһе буйынса ҙур булмаған инша яҙырға ҡушыла. Инша махсус бланкта яҙыла.
Яуаптарҙы асыҡ, матур яҙырға кәрәк. Имтихан һорауҙарына яуап биреү өсөн 3 сәғәт (180 мин.) ваҡыт бирелә. Ваҡытты дөрөҫ бүлергә кәрәк- А -31 - 45 минут, В -8 – 45 минут, С – 90 минут.
Дөрөҫ яуап ҡатмарлылығына ҡарап бер йәки бер-нисә балл менән баһалана. Бәтә эштәр өсөн ҡуйылған балдар ҡушыла. Күберәк һорауҙарға яуап биреп, күберәк балл йыйыу уҡыусының үҙенән тора.

[Габитова З.Г.]

1-СЕ ӨЛӨШ

А1– А31 эштәрҙе башҡарғанда 1-се һанлы яуаптар бланкыһында шаҡмаҡҡа һеҙ һайлап алған яуапҡа тап килгән һан эргәһенә “х” тамғаһын ҡуйығыҙ

.
А1
Иренләшкән ҡалын һуҙынҡынан башланған һүҙҙе билдәләгеҙ:
1) эңер 3) урам
2) өлгө 4) үлән
А2
Ҡыяр һүҙендә нисә тартынҡы, нисә һуҙынҡы өн бар?
1) 2 тартынҡы, 2 һуҙынҡы
2) 3 тартынҡы, 2 һуҙынҡы
3) 4 тартынҡы, 1 һуҙынҡы
4) 2 тартынҡы, 3 һуҙынҡы

А3
Күп мәғәнәле һүҙҙәр булған юлды табығыҙ:
1) донъя, ария, дәфтәр, кеше
2) ағас, йөрәк, эшләү, төн
3) баҫма, алма, гөлдәр, йәш
4) алты, тәрән, һөйлә, ҡыяр

А4
Ҡайһы һүҙҙең ялғауы дөрөҫ яҙылмаған?

1) докторҙо 3) болотто
2) көндө 4) космосты

А5
Әҙәби телдең дөрөҫ әйтелеш нормаларын ниндәй бүлек өйрәнә?
1) фонетика 3) орфоэпия
2) морфология 4) орфография

А6
Ҡайһы төркөмдәге һүҙҙәргә эпентеза күренеше хас?
1) эшләпә, ыстакан, ыҫмала 3) шиғри, шәхси, ғилми
2) байрам, ураҡ, скрипка 4) бүрәнә, кенәгә, көрпә

А7

Ниндәй һүҙҙә баҫым тәүге ижеккә төшә?
1) ҡала 3) кемдең
2) ыласын 4) ағас
А8

Ниндәй һүҙ күсмә мәғәнәлә ҡулланылған?
1) йылдар аға 3) ҡош осто
2) электр уты 4) буш һауыт


А9
Килтерелгән өҙөктөң стилен билдәләгеҙ:
Юҡ, тамаҡ хәстәре түгел ине унда. Һыуынып бөткән элекке өңөнә ҡайтып ятыу менән, күңелен әллә ниндәй борсоу биләп ала. Тороп тирә-яҡты еҫкәп йөрөй ҙә тағы аҡһаҡлап сығып китә (Ә.Хәкимов)

1) публицистик стиль 3) фәнни стиль
2) матур әҙәбиәт стиле 4) йәнле һөйләү стиле

А10
Ҡайһы яуаптағы бөтә һүҙҙәр ҙә синонимдар?

1) биҙәнеү, төҙәнеү, яһаныу 3) көс, дарман, күндәм
2) артыу, күбәйеү, арыныу 4) ҡотҡарыу, ҡуҙғалыу, азат итеү
А11

Тел ғилеменең ниндәй бүлеге телдең һүҙлек байлығын, һүҙҙәрҙең аңлатҡан мәғәнәләрен, килеп сығышын өйрәнә?

1) морфология 3) лексикология
2) стилистика 4) фонетика


А12
Егетлек бүрек кейеүҙә түгел (?) батырлыҡта һөйләмендә ниндәй тыныш билдәһе ҡуйырға кәрәк?

1) өтөр 3) һыҙыҡ
2) ике нөктә 4) нөктәле өтөр

А13
Тарихи һүҙҙәр тип ниндәй һүҙҙәргә әйтәләр?
1) ысынбарлыҡта булған күренештәрҙең юғалыуына бәйле ҡулланыуҙан төшөп ҡалған һүҙҙәр
2) иҫкергән, стилистик маҡсаттарҙа ҡулланыла торған һүҙҙәр
3) махсус йүнәлеше сикләнгән бер генә мәғәнәгә ынтылышлы һүҙҙәр
4) әҙәби телдә ҡабул ителмәгән һүҙҙәр

А14
Шатланыу мәғәнәһенә тура килгән фразеологизмды табығыҙ:
1) күҙ дүрт булыу 3) ут ҡабыу
2) түбә күккә тейеү 4) танау күтәреү

А15
Һүҙҙең киҫәктәргә тарҡалмай торған үҙәге нисек атала?
1) нигеҙ һүҙ 3) яһаусы ялғау
2) үҙгәртеүсе ялғау 4) тамыр һүҙ

А16
Өн составы яғынан бер төрлө яңғыраһалар ҙа, мәғәнәләре, формаһы яғынан төрлө морфологик категорияларҙы белдергән һүҙҙәр омонимдарҙың ниндәй төрөнә ҡарай?

1) лексик омонимдар 3) омоформалар
2) омографтар 4) омофондар
А17

Түбәндәге һүҙбәйләнештә эйәреүсе һүҙ эйәртеүсе һүҙгә ниндәй юл менән бәйләнгән? Ағайымдың китабы

1) башҡарылыу 3) һөйкәлеү
2) йәнәшәлек 4) ярашыу

А18
Яһаусы ялғау ҡабул иткән һүҙҙәрҙе билдәләгеҙ:
1) ағаймын, тауҙар, китабым 3) урмансы, йәшлек, алһыу
2) яҙһа, бармаҡсы, йыуын 4) эшләнем, яҙығыҙ, килгелә

А19
Аҫтына һыҙылған һүҙ ниндәй һүҙ төркөмөнән?
Юл урман аша үтә.

1) теркәүес 3) киҫәксә
2) бәйләүес 4) мөнәсәбәт һүҙ


А20
Бирелгән өҙөктә ниндәй һүрәтләү сараһы ҡулланылған?
Елдәренә уның йүгән һалдыҡ,
Ҡырҙарында алтын үҫтерҙек (Р.Бикбаев)

1) метонимия 3) синекдоха
2) метафора 4) йәнләндереү

А21
Ҡайһы һандың яҙылышы дөрөҫ түгел?
1) 1-се май 3) 17 -18 йәштәрҙә
2) XXI быуат 4) 4-ләп


А22
Һинән миңә килеп тә етте һөйләмендә аҫтына һыҙылған һүҙҙең ниндәй килештә торғанын билдәләгеҙ:

1) төп килештә 3) эйәлек килештә
2) төбәү килештә 4) сығанаҡ килештә

А23
Ҡанаттарым булһа, осоп барып һине күрер инем һөйләмендә ҡылымдың ниндәй һөйкәлештә торғанын билдәләгеҙ:
1) хәбәр һөйкәлешендә 3) бойороҡ һөйкәлешендә
2) шарт һөйкәлешендә 4) теләк-өндәү һөйкәлешендә

А24
Ниңә? Нилектән? һорауҙарына рәүештең ниндәй төркөмсәһе яуап бирә?
1) төп рәүеш 3) сәбәп-маҡсат рәүеше
2) күләм-дәрәжә рәүеше 4) оҡшашлыҡ рәүеше


А25
Инеш һүҙ ҡулланылған һөйләмде табығыҙ:
1) Шик юҡ, ул ҡыуышта ята (З.Биишева)
2) Улар, бер-береһен аңлап, тиҙ килештеләр (Я.Хамматов)
3) О, күҙҙәр, береһенән-береһе йылтыр, быҙырашып миңә ҡарайҙар (С.Агиш)
4) Алыҫта аҙашҡан өйрәк өҙөлөп ҡысҡыра, меҫкен (М.Кәрим)
А26

Иң ҙур аҡыл – илде ҙурлау (Р.Мифтахов) һөйләмендә ҡылымдың ниндәй төркөмсәгә ҡарағанлығын билдәләгеҙ:

1) исем ҡылым 3) уртаҡ ҡылым
2) хәл ҡылым 4) сифат ҡылым

А27
Бөтәбеҙ ҙә уны яратабыҙ һөйләмендә уны һүҙе ниндәй һөйләм киҫәге булып килгән?

1) эйә 3) хәл
2) аныҡлаусы 4) тултырыусы


А28
Түбәндәге өҙөктә өтөр ни өсөн ҡулланылған?
Ел, ерәнем, егетеңде
Еткер ел етмәҫ ергә (Н.Иҙелбай)

1) өндәш һүҙ эргәһендә 3) айырымланған хәл әйтеме
2) инеш һүҙ эргәһендә 4) айырымланған өҫтәлмәлек

А29
Түбәндәге сифаттарҙың яһалышын билдәләгеҙ:
аҡлы-ҡаралы, тәмле-татлы, иләҫ-миләҫ

1) парлы сифаттар 3) яһалма сифаттар
2) ҡабатлаулы сифаттар 4) бәйле сифаттар

А30
Бер составлы һөйләмдең төрөн билдәләгеҙ:
Антты бирә лә бел, үтәй ҙә бел (Мәҡәл)

1) билдәле эйәле һөйләм 3) билдәһеҙ эйәле һөйләм
2) дөйөм эйәле һөйләм 4) эйәһеҙ һөйләм

А31
Ҡушма һөйләмдең төрөн билдәләгеҙ:
Оҙон ҡыш үтте, яҙ етте, мәктәптә йәйге каникул башланды (Я. Хамматов).

1) теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләм 3) эйәртеүле ҡушма һөйләм
2) теркәүесһеҙ теҙмә ҡушма һөйләм 4) ҡатнаш ҡушма һөйләм

[Габитова З.Г.]

2-СЕ ӨЛӨШ

В1-В8 эштәрен башҡарғанда 2-се һанлы яуаптар бланкыһында шаҡмаҡҡа ҡыҫҡаса яуапты һандар һәм хәрефтәр тәртибендә бирергә кәрәк.

Тексты уҡығыҙ һәм В1-В4+ С1эштәрен башҡарығыҙ.

(1) Бөйөк шәхестәр, аҡыл эйәләре туған телгә һәр саҡ ихтирам менән ҡараған, әсә теле байлығына һоҡланған, табынған. (2) Шул тел менән илебеҙҙең матди һәм рухи байлығын ишәйткәндәр. (3) Башҡорт теленең илаһи яңғырашына урыҫ мәғрифәтсеһе А.Г.Бессонов та һоҡланған. (4) “Башҡорт балалары үҙ туған телдәрен өйрәнһендәр ине, шул телдә аралашырға тартынмаһындар ине,- тип яҙып ҡалдырған.
(5) Үҙ туған телендә белем алыу – кешегә бирелгән иң ҙур бәхеттер ул. (6) Халыҡтың йәшәү рәүешенең, мәҙәниәтенең гәүһәр ынйылары шул телдә туҙырылған. (7) Рухи хазиналарыбыҙ, халыҡ ижады булып, бөгөнгө көнгәсә килеп еткән.
(8) Туған тел – рух сығанағы. (9) Рух – ул кешене кеше итеүсе төшөнсә. (10) Әгәр әҙәм балаһының күңел донъяһында шул булмыш юҡ икән, ул рухи яҡтан ярлы. (11) Туған телдә ижад ителгән әҫәрҙәрҙе уҡып, әҙәпкә, әхлаҡҡа, ғөрөф-ғәҙәткә өйрәнәбеҙ. (12) Шулар аша кеше күңелендә рух та уяна. (13) Рух милли тойғоға бәйле. (14) Шуға күрә милли рух тигән төшөнсә тыуған.
(Р.Аҙнағоловтан)

В1
Бирелгән һүҙҙәрҙең яһалышы яғынан төрҙәрен билдәләгеҙ:
№ Һүҙҙәр Хәреф Төрҙәре
1 булмыш А тамыр
2 ғөрөф-ғәҙәт Б яһалма
3 башҡорт В парлы
4 халыҡ Г ҡушма

13-сө һөйләмдәге эйәрсән киҫәктәрҙе билдәләгеҙ:
В2
№ Һүҙҙәр Хәреф Һөйләм киҫәктәре
1 рух А аныҡлаусы
2 милли Б хәбәр
3 тойғоға В эйә
4 бәйле Г тултырыусы


В3
3-5-се һөйләмдәрҙән түбәндәге схемаға ярашлы һүҙҙе табығыҙ һәм номерын яҙығыҙ: тамыр һүҙ +күплек ялғауы + эйәлек заты ялғауы.


В4
5-8 –се һөйләмдәрҙән икеләнеү киҫәксәһе булған һөйләмде табығыҙ.


В5
Һуңғы абзацтан һөҙөмтә теркәүесле һөйләмде табығыҙ һәм номерын яҙығыҙ.


В6
6-10-сы һөйләмдәрҙән хәл әйтеме менән айырымланған һөйләмде табығыҙ.

В7

Текстан шарт һөйләмде табығыҙ һәм номерын яҙығыҙ.


В8
10-14-се һөйләмдәрҙән билдәле эйәле һөйләмде табығыҙ.

[Габитова З.Г.]

3-СӨ ӨЛӨШ
С1(инша) эшен башҡарғанда 2 –се һанлы яуаптар бланкыһында үтәргә кәрәк

С1
Тексты уҡып сыҡҡандан һуң, текст буйынса инша яҙығыҙ. Автор тарафынан күтәрелãән бер прîблемаға аңлатма бирегеҙ (текстан күпләп цитата ҡулланмағыҙ).
Автор ҡарашына аңлатма бирегеҙ. Уның ҡарашы менән килешеүегеҙ, килешмәүегеҙҙе яҙығыҙ. Ни өсөн? Үҙ яуабығыҙҙы тормоштан йә китаптан уҡып алған тәжрибә менән дәлилләгеҙ.
Инша күләме – 150 һүҙҙән әҙерәк булмаһын.
Уҡылған тексҡа нигеҙләнмәйенсә яҙылған эш баһаланмай.
Әгәр инша тәҡдим ителгән тексты һөйләп биреүгә йә текст аңлатма бирелмәй генә күсереп яҙылһа, ундай эш ноль балл менән баһалана.
Иншаны таҙа, аңлайышлы почерк менән яҙығыҙ.