Методическая копилка

[Г.Д.Куватова]

Рөстәм Хәмитов: “Дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеү заман трендына әүерелергә тейеш”
30-11-2017 // Телгенәм - бергенәм // "Башҡортостан" гәзите
Рөстәм Хәмитов: “Дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеү заман трендына әүерелергә тейеш” Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһендә дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеү темаһына ҡағылды.

— Иң мөһиме — казенщинаға, формаллеккә һәм мәжбүр итеүгә юл ҡуймау. Дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеү ҡыҙыҡлы, ижади булырға, заман трендына әүерелергә тейеш, — тине Рөстәм Хәмитов.
Төбәк Башлығы Башҡортостанда дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеүҙе камиллаштырыу буйынса сара күрелеүен — тейешле указ сығарылыуын, уны тормошҡа ашырыу планы әҙерләнеүен — билдәләне.
Рөстәм Хәмитовтың фекеренсә, туған телгә һәм мәҙәниәткә мөнәсәбәттәрҙә күп нәмәне, бәлки барыһын да, ғаилә хәл итә, ул милли мәҙәниәтте, туған телдәрҙе һаҡлап ҡалыу нигеҙен тәшкил итә. Башҡортостан Башлығы Хөкүмәткә республиканың 100 йыллығы байрам ителгән осорҙа Бөтә Рәсәй ғаилә фестивален үткәреү бурысын йөкмәтте.

[Г.Д.Куватова]

Тел ғаиләлә генә һаҡланырға тейешме?
15-12-2017// Белем һәм тәрбиә, Телгенәм - бергенәм // "Башҡортостан" гәзите
Телебеҙ ғаиләлә һаҡланыуға ғына ҡайтып ҡалһа, ни булыр, аҙымлап әйтеп сығам:

1. Әҙәбиәтебеҙ ҙә, китаптар итеп сығарылған фольклорыбыҙ ҙа өйрәнелмәй, уҡылмай ятып ҡаласаҡ.
2. Башҡорт теле буйынса кадрҙар әҙерләнмәйәсәк, филфактар ябыласаҡ.
3. Яңы һүҙҙәр башҡортсаға тәржемә ителмәйәсәк, тимәк, һөйләш теле лә яртылаш урыҫ һүҙҙәренән торасаҡ (үҙгәртеп ҡороуҙарға тиклем шулайға әйләнеп бара ине).
4. Башҡорт телендә яҙған яҙыусылар ҡалмаясаҡ, тимәк, әҙәбиәт тә, башҡортса матбуғат саралары ла юҡҡа сығасаҡ.
5. Башҡорт телендәге театрҙар ябыласаҡ, сөнки унда йөрөрлөк тамашасы түгел, уйнарлыҡ та артистар ҡалмаясаҡ – нимә уйнаһындар, әҫәрҙәр яҙылмағас.
6. Башҡорт телен уҡытҡан мәктәптәр ҡалмаясаҡ.
7. Тел – үҫә, киңәйә барған әйбер, уны фәнни яҡтан да өйрәнеү зарур – башҡорт филологияһы фән булараҡ юҡҡа сығасаҡ, үле латин теле хәленә ҡаласаҡ. Ярай уны медиктар һаҡлап килә, ә беҙҙеке зым-зыя юҡҡа сығасаҡ.
8. Башҡорт халҡының тарихы ла өйрәнелеүҙән туҡтаясаҡ, сөнки башҡортса сығанаҡтарҙы фай­ҙалана белмәйәсәктәр.
9. Әле бына юҡҡа сыҡҡан төньяҡ халыҡтар хәлендә ҡала­саҡбыҙ бит – теле булмағас, милләт тә юҡ, милләт юҡ икән, уны иҫкә алыусы ла булмаясаҡ.
БЫНА НИМӘ УЛ ҒАИЛӘ ТЕЛЕ ГЕНӘ БУЛЫП ҠАЛЫУ!
* * *
“ВКонтакте” сайтының интерфейсы башҡортсаға тәржемә ителгән һәм унан файҙа­ланыусылар күп.
Беҙҙең халыҡ барыбер шәп – уйлап ҡарағыҙ, бер тин бер ҡайҙан алмай көн дә инеп, хатта төндәрен тәржемә итеп ултырсы!
Тотош бер төркөм!
Интерфейсты тәржемә иткәндә бик күп ҡатмарлы терминдар, һүҙбәйләнештәр килеп сыҡты, улар буйынса хатта асыуланышып та китә инек.
Беҙ байтаҡ интернет терминдарын башҡортсаға тәржемә иттек.
* * *
Башвикиға Кидандар тура­һында мәҡәлә яҙҙым.
Ул былай тамамлана:
Боронғо кидандарҙың тоҡом­да­ры, Урта Азияға килеп, ҡара­ҡытай (йәки һуңғараҡ ҡтай) булып киткән тип фараз итәләр. Ҡтайҙар үзбәктәрҙән тыш ҡаҙаҡтар, ҡыр­ғыҙҙар, нуғайҙар, ҡарағалпаҡтар, башҡорттар һәм башҡа халыҡ­тарға ҡушылған.
Ҡтайҙар Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан). Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. 1920 йылда Сә­мәр­ҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 мең­дән ашыу ҡтай булған.
...Минең туған ҡатай ырыуым шунан тиер инем – гаплогруп­пабыҙ монголдыҡы түгел, тиҙәр. Бәлки, кидандар монгол түгел, төрки булғандыр?
* * *
Инйәр-ҡатай һөйләшенән:
Һүҙ башында “ф” менән “х” юҡ инде. Ниндәй матур исемле инәйҙәрем Базила (Фазила), Батима (Фатима), Хафиз класташым Һәбиз булып йөрөнө.
* * *
Өй һалыу улыбыҙҙы төҙөү­селеккә өйрәтте – каникул ваҡы­тында махсус төҙөлөштә эшләп өйрәнде лә, эшләп алған аҡсаһына өйгә кәрәкле төҙөлөш материалдары ла алды, “прораб”ҡа әйлән­де. Ә мин хәҙер заказға обой йәбештереп бирә алам – элек тә үҙем йәбештерә инем, ә был юлы ике ҡатта йәбештереп, хатта оҫ­тарып киттем. Балаларҙың атаһы эшләгәндәрен һанап бөтөрлөк түгел.
Төҙөлөш беҙҙе материал һайларға, сабырлыҡҡа, ижадкәр, уйлап табыусан булырға өйрәтте, күҙ ҡурҡа, ҡул эшләй мәҡәлен бик ныҡлы ғына итеп һеңдерҙе – тәүәккәл булырға кәрәк!
Бының кеүек әҙер йортто һатып алырға аҡсабыҙ етмәҫ ине. Алты йыл дауамында ныҡышмаллыҡ менән маҡсатҡа ынтылып, үҙ ҡулыбыҙ менән шаштырмай ғына бөтөрөп ингән йорт беҙгә икеләтә ҡәҙерле – беҙҙең хеҙмәт, ижад емешебеҙ бит ул, ысын-ысындан АТАЙ ЙОРТО!
* * *
Бынан бер нисә йыл элек Липецкиҙа йәшәгән Валентин Баюканов тигән яҙыусы минән баш­ҡорттарҙың сәйләү йолаларын һорап, хат яҙғайны. Интернетта ул баҫтырған әҫәрҙәрҙе күргәс, етмәһә, Англияла ла сәй тура­һында яҙмаларын баҫтырғаны мәғлүм булғас, яуап яҙҙым. Ул минең яҙғандарҙы үҙенең китабына индереп ебәргән. Ике дана китабын һалғайны, береһен Зәки Вәлиди исемендәге Милли китап­ханаға бүләк итеүҙе һораған. Аманатын тапшырҙым. Ҡыҙыҡһынған кеше алып уҡый ала – унда төрлө халыҡтарҙың сәйләү йолаһы бәйән ителә.

* * *
Шәкәр ҙә, тоҙ ҙа була беләм,
Кәрәк саҡта – боҙ ҙа...

яҙыусы Гүзәл СИТДИҠОВА

[Г.Д.Куватова]

Башҡортса һөйләшәм...
22-12-2017// Телгенәм - бергенәм // "Башҡортостан" гәзите
Мине в последнее время шул нәмә беспокоить итә — башҡорт булып та, үҙ телебеҙҙә дөрөҫ итеп һөйләшеүселәр все меньше и меньше ҡалып бара. Милләттәштәребеҙ башҡортса сыҡҡан гәзит-журналдарҙы выписывать итмәй. Ҙур урында заместитель булып ултырған бер земляк: “Зачем мне это надо, городта үҫтем, толком читать не умею”, — тип кенә ҡуйҙы. Службаһы буйынса үҙе төрлө байрамдарҙа һәм мероприятиеларҙа булып, башҡортса речь толкать итә...


Телевидение һәм радионан мәктәптәрҙә туған телде преподавать итеү-итмәү тураһында күп спорҙар булды. Танылған яҙыусыларыбыҙ ҙа был вопрос буйынса переживать итә икән. Конечно, “народный шағир” исемен йөрөтөп тә, творениеңды уҡырлыҡ кеше булмаһа, катастрофа! Просвещение министерствоһы руководи­тел­дәре әйтеүенсә, туған телде мәктәптәрҙә изучать итеүгә балаларҙың родител­дәренең согласиелары необходимо икән. Беҙ школда уҡыған саҡта туған телде в обязательном порядке өйрәнә инек.
Странно бит, балалар мәктәптә русский, английский языктарҙы беренсе кластан алып уҡый, ә родной башҡорт телен бел­мәй. Ә дома үҙ телендә общаться итмә­гәс, бер нәмә лә аңламай үҫә. Бик жалко, әлбиттә. До сих пор хәтеремдә, знаменитая артистка Гөлсөм Хәбибуллина телдең боҙолоуы тураһындағы әҫәр менән выступать итә торғайны. Халыҡ шағиры Марат Кәримовтың “Ҡала теле” тигән был произведениеһы һаман да актуальный булып ҡала.
Бер көндө дуҫым Салауат обращаться итә: “Харис! Мин шуны обнаруживать иттем әле, — ти. — “Зеленая роща” останов­каһында ике төрлө название бар, аҡҡа ҡара менән “Йәшел ҡулҡы” тигән, ә рядом ҡыҙыл таҡтала “Йәшел сауҡалыҡ” тип яҙғандар. Как это понимать?” “Откуда я знаю, — мин әйтәм, — урамдағы исемдәр­ҙе, названиеларҙы проверять итә торған целая комиссия эшләй, шуларға звони”.
Автобуста китеп барам шулай. Янымда ике әбей һөйләшә. Береһе тазик, ҡайын венигы тотҡан.
— Баняға китеп барам, — ти әхирәтенә, — внучкамды купать иттем дә киленгә оставила. Хәҙер үҙем помыться хочу. Тәнем күптән мунса һорай. Ә үҙең ҡайҙа направилась?
— Әй, Фәриҙәкәйем! Инглиз телен изучать итеүселәр курсына китеп барам әле. Пенсионерҙарҙы бесплатно обучать итәләр, ти бит. Шунда записалась. Компью­терҙы ла осваивать итә башланым, пригодится.
Мин, быларҙың һөйләшкәнен подслушивать итеп, үҙемдең остановкамды үтеп киткәнмен. Интересно бит, үҙҙәренең родной башҡорт телендә нормально итеп һөйләшә белмәгән әбейҙәр ҙә существуют Уфала. Телевизорҙан Чернев тигән урыҫ кешеһенең чисто итеп башҡортса һөйлә­гәнен күреп, очень удивился. Үҙе хатта иностранный студенттарға башҡорт теле­нән уроктар бирә. Бик тә похвальный күренеш был.
Эшемде перебивать итеп, телефон шылтыраны — улым звонить итә: “Пап! Я с работы еду, что купить на ужин?” “Не знаю, мамаңа звони, ул бит өйҙә хозяйка”. Әйтер һүҙемде билдәле шиғыр юлдары менән тамамлағым килә: “Кем үҙ телен не уважает и не знает, Кеше булырға ла право не имеет!”

Өфө ҡалаһы.
Автор: Харис ШӘРИПОВ.

[Г.Д.Куватова]

Берләштерә лә, дуҫлаштыра ла
22-12-2017, // Телгенәм - бергенәм // "Башҡортостан" гәзите
Берләштерә лә, дуҫлаштыра ла“Бәйләнештә” социаль селтәренең “Сибай 24” төркөмөндә Виктор Тюрин яҡташтарын башҡорт теленә өйрәтә башланы. Уның башҡорттарға, милли мәҙәниәтебеҙгә булған ихтирамын электән беләм. “Атайсал” гәзитендә эшләгән сағымда үҙенең хеҙмәткәрҙәрен әүҙем рәүештә баҫмаға яҙҙыра ине. Ун дана ғына түгел, хатта 50-шәр итеп...

– Виктор, тел уҡытыусыһының йәки ҡоролтай вәкиленең түгел, ә рус кешеһенең ошондай изге эште башлап ебәреүе ҡыҙыҡһыныу уята. Был уй ҡасан һәм нисек барлыҡҡа килде?
Берләштерә лә, дуҫлаштыра ла– Ҡала Советы депутаты һәм Башҡорт­остан гражданы булараҡ, урындағы ха­лыҡтың туған теле яҙмышы мине лә битараф ҡалдырманы. Мөмкинлеккә ҡарап, уны ҡурсалау, һаҡлау сараһын күреүҙе ҡайғыртырға булдым. Был йәһәттән урамда баннерҙар ҡуйыуҙы тәҡдим иткәйнем, әммә ул күп сығым һәм эшләтеүгә оҙайлы ваҡыт талап итә. Һәм әлегә ошо ҡаланың “Сибай 24” мәғлүмәт порталында (унда барлығы 26 483 кеше яҙылған) эште алып барырға булдым.
Һүҙҙәрҙе, әлбиттә, һүҙлектән алам. Ҡайһы ваҡыт хаталар ҙа ебәрәм. Шунда уҡ төҙәтмә индерәләр. Был иһә проектты тағы ла йәнләндереп ебәрә. Ул башҡорт­тарға кәрәктер тип уйламайым, ҡалала былай ҙа башлыса үҙ телен яҡшы белгән һәм башҡортса аралашҡан халыҡ йәшәй. Ә бына урындағы халыҡтың телен белеү барыһын да берләштерә һәм дуҫлаштыра тигән фекерҙәмен. Хәҙер уның аудиовариантын да сығарырға әҙерләнәбеҙ.
– Проект донъя күрә башлағас та рус телле сибайҙарҙан ыңғай фекер-аңлатмалар күп булды...
– Эйе, күп яҙалар, ҡыҙыҡһыналар. “Улы­быҙ телде өйрәнһен тип, башҡорт балалар баҡсаһына биргәйнек. Әммә беҙҙең өмөт аҡланманы. Баҡсала күп дәрестәр русса үткәрелә һәм кескәйҙәр русса аралаша булып сыҡты. Хәҙер инде һеҙҙең проект беҙгә ярҙамға килер тип уйлайбыҙ”, – тип яҙа Оксана Толаева, мәҫәлән.
– Минең һорауҙарыма ла башҡортса яуап бирәһегеҙ, афарин!
– Әлбиттә, башҡортса камил һөйләшәм, тип әйтә алмайым. Үҙ ваҡытында беҙгә мәктәптә башҡорт теле дәресе инмәне. Әммә күп һүҙҙәрҙе беләм, тип маҡтана алам. Башҡорт йырҙарын да башҡарам.
– Һоҡланғыс! Сибай институты директоры урынбаҫары Семен Николаевич Черновтың да, мәҫәлән, тап-таҙа, бай итеп башҡортса һөйләшеүе беҙҙе күптән таң ҡалдыра. Әле бына һеҙҙең менән аралашып ҡыуанып ултырам. Ошо урында шағирә Гөлназ Ҡотоева­ның шиғыр юлдарын телгә алғым килә:
Башҡорт телем минең, аҫылым,
Балҡып ҡына китер асылым,—
Башҡортсалап берәү өндәшһә,
Йәнем ирей.
– Рәхмәт.
– Виктор, үҙегеҙ тураһында бер кәлимә һүҙ әйтегеҙсе?
– 1971 йылда Сибай ҡалаһында тыуған­мын. Хеҙмәт юлымды 17 йәштә төҙөлөш идаралығында балта оҫтаһы булып башланым. Ә 1990 йылда Ленинградтағы юғары мәҙәниәт мәктәбенә уҡырға индем. Әйткәндәй, был уҡыу йортон ваҡытында А. Мөбәрәков исемендәге драма театры­ның әлеге директоры, режиссер Дамир Ғәлимов та тамамлағайны. Ә мин социаль-мәҙәни өлкәлә идара тигән бүлекте тамамланым. Сибайға ҡайтҡас, төрлө урын­дарҙа етәксе вазифаларын башҡар­ҙым. Торлаҡ-эксплуатация идаралығы начальнигы, “Полигон” муниципаль предприя­тиеһы директоры булдым. Әлеге ваҡытта Сибай сәнғәт колледжында директор урынбаҫары булып эшләйем.
Дуҫтарым менән сәләмәт тормош алып барабыҙ. Спорт менән шөғөлләнәм, балыҡҡа йөрөйөм.
– Тимәк, һеҙ хәҙер үҙегеҙҙең мөхи­те­геҙҙә, үҙ урынығыҙҙа. Һәм был, мәҙәниәт өлкәһендә күп идеялары­ғыҙҙы тормошҡа ашырырға ярҙам да итеп, илһамландыралыр ҙа...
– Музыка миңә бәләкәйҙән яҡын. Шулай булһа ла, сәхнәгә сығырға, үҙемде күрһә­тергә ашыҡманым. 2014 йылда ғына ҡала буйынса сараларҙа ҡатнаша башланым. Шулай уҡ мәрхәмәтлек концерттарын ойоштороуҙы маҡсат итеп ҡуйғайным. Шулай итеп, В. Высоцкий, В. Цой иҫтәлегенә ойошторолған тамашаларҙан йыйылған аҡса ярҙамға мохтаж, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә тапшырылды, уларға Яңы йыл бүләктәре алынды.
Әле ҡалала тәүге шансон фестивален үткәрергә әҙерләнәбеҙ. Автор, режиссер, алып барыусы булараҡ ҡына ҡатнаш­ма­йым, бер нисә йыр ҙа әҙерләйем.
Сибай ҡалаһы минең өсөн үтә ҡәҙерле. Һәр ваҡыт уның патриоты булып ҡалам, һәр башҡарылған эшем яҡташтарым өсөн. Киләсәктә “Бергә” исемле проектты тор­мош­ҡа ашырырға хыялланам. Ул да булһа, Сибайҙағы бөтә коллективтарҙы берләш­тереп, концерттар, фестивалдәр ойоштороу. Ике шәп коллектив — “Миләш” вокаль халыҡ һәм “Уралочка” ан­самблдәре менән ошо эште башлап ебәр­гәндә, бик шәп булыр ине.
– Афарин, Виктор! Һеҙгә артабан да уңыштар теләйем. Ихлас яуаптарығыҙ өсөн ҙур рәхмәт!

Сибай ҡалаһы.
Автор: Земфира ҒИРФАНОВА.

[Г.Д.Куватова]

“Башҡорт телендә һөйләшәм”
19.01.2018// Телгенәм - бергенәм // "Башҡортостан" гәзитенән
“Башҡорт телендә һөйләшәм”Бүребай дөйөм урта белем биреү мәктәбендә Башҡорт теленә арналған ҙур сара уҙҙы. Ҡайһы бер бәйгеләр, конкурстар алдан уҡ башланғайны. “Башҡорт әҫәрҙәренә иллюстрациялар”, “Иң күп биш алған уҡыусы”, “Иң күп биш алыусы класс”, “Аҡмулланың шиғырҙарын оҫта һөйләүсе”, “Туған телем – гүзәл гөлөм” һымаҡ иншалар конкурсы – шуға асыҡ миҫал.


Унда районыбыҙҙың арҙаҡлы шәхес­тәре – Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың ха­лыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев, Хәй­булла районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе Ғәни Бикбаев, Бүребай ауылы ағинәйҙәре, яҡташ шағирәләребеҙ – Фә­риғә Күсәкова, Әнүзә Гәрәева, Рәүилә Ишем­ғолова, Аҡъяр тыуған яҡты өйрәнеү музейы директоры Рәзилә Байғусҡа­ро­ва­ның ҡатнашыуы кисәгә күркәмлек өҫтәне.
“Ағинәйҙәр” клубы инәйҙәренең уҡыусы­ларҙы мәктәптә үк ҡаршы алыуына нисек шатланмаҫҡа! Көндөң беренсе яртыһында 5-9-сы кластар өсөн – “Зәки – Башҡорт­остан терәге” исемле хәтер кисәһе, ә 1 – 4-се кластар өсөн “Башҡорт милли уйындары” тигән асыҡ дәрес уҙғарылды. Бүребай ауылынан ағинәйҙәр “Бәпес ебе” йолаһын күрһәтте. Шулай уҡ балалар “Башҡорт телендә һөйләшәм, башҡорт телендә яҙам” тигән темаға диктант яҙҙы. Улар араһында бүтән милләт вәкилдәрен күреү сараға ҙур мәртәбә өҫтәне.
Артабан саҡырылған ҡунаҡтар һәм мәктәп уҡыусылары яҡташ шағирәләр менән осрашыуға ашыҡты. Тамашасылар Фәриғә Күсәкованың, Әнүзә Гәрәеваның, Рәүилә Ишемғолованың күңелдәргә үтеп инерлек ижад емештәрен тыңлап кинәнде. Ҡыҙҙар һәм малайҙар һәр береһенең тормош юлдары һәм ижад серҙәре менән ҡыҙыҡһынды, шуға бәйле һорауҙар бирҙе. Яуап һүҙе итеп мәктәптең “Алтын ҡаурый” түңәрәгенә йөрөгән уҡыусылар – Айгөл Аҡҡусҡарова менән Регина Байғужина үҙҙәре яҙған шиғырҙарҙы һөйләп ишеттерҙе.
Тәнәфес ваҡытында “Башҡорт телендә һөйләшәм”, “Яратам һине, Башҡортостан” ише флешмоб күрһәтелде, башҡорт милли уйын ҡоралдарынан күргәҙмә ойошторолдо.
Төштән һуң барыһы ла тамашасы залына йыйылды. Аҙна һуҙымында иң күп биш алыусы булып 4-се “б” класы уҡыусыһы Зарина Айдашева һәм 6-сы “а” класы уҡыусыһы Аида Рәхмәтова танылды. Шулай уҡ иншалар бәйгеһендә һынатмаусылар, “Башҡорт әҫәрҙәренә иллюстрациялар” конкурсында еңеүсе кластар ҙа билдәләнде. Уларға маҡтау грамоталары, дәртләндереү приздары тапшырылды. Аҡмулланың шиғырҙарын ятлауҙа алдынғылыҡты бирмәгән Әминә Вәлиева яҡташ шағирәбеҙ Фәриғә Күсәкова ҡулынан грамота алһа, бер хатаһыҙ диктант яҙыусы милләттәштәребеҙ Нәжиә Жуламанова һәм Шәүрә Бүләкова Хөрмә­тулла Үтәшевтең ҡулынан Маҡтау ҡағыҙы алыуға иреште. Ошо ҡотлауҙар, бүләк­ләүҙәр һәммәһе лә башҡорт йыр-бейеүҙәре менән һуғарылып барҙы. Сараны йомғаҡлап бөтәһе бергә “Башҡорт телендә һөйләшәм” йырын башҡарҙы.
Йәш быуынды милли рухта тәрбиәләүгә йүнәлтелгән бындай саралар һәр кемгә оҡшай.

Хәйбулла районы.
Автор: Лилиә ГӘРӘЕВА.

[Г.Д.Куватова]

Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың донъяға ҡарашы
19.01.2018 // Телгенәм - бергенәм // "Башҡортостан" гәзитенән
Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың донъяға ҡарашыКешелек тарихында бөйөк эштәре менән үҙен дә, халҡын да данлаған, юғары күтәргән мәртәбәле шәхестәр бихисап. Шундай шәхестәрҙең береһе – күренекле мәғрифәтсе, күп яҡлы ғалим, шағир һәм аҡыл эйәһе Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев. “Һәр кемдең ҡалалыр бер йәдкәре” тип яҙған Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев үҙенән һуң быуаттарҙан-быуатҡа күсеүсе оло бер иҫтәлек, бай мираҫ ҡалдырҙы. Оло ғалим, һоҡланғыс шәхес – беҙҙең яҡташыбыҙ, ғорурлығыбыҙ. Ул бөтә ғүмерен туған халҡын аң-белемле, бәхетле һәм мәҙәниәтле итеү өсөн көрәшкән, шуға күрә Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев исеме бөгөн дә халҡы хәтерендә.

Пушкин әйткәнсә, мин шағир булып, ҡыш утынһыҙ, йәй арбаһыҙ йәшәйем, тигән үкенесле кисерештәр ҙә биләгән мәғрифәтсене. Ошолай тиеүенә ҡара­ғанда, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевты тормош бер ҙә генә иркәләмәгән. Тура һүҙле, үткер телле кешегә тормош еңел бирелмәй бит. Иң мөһиме, ул донъя малына ҡыҙмаған. Байлыҡ йыймаған, аҡса тупламаған, дан артынан ҡыумаған. Бик үк етеш йәшәмәүенә ҡарамаҫтан, рухи байлыҡты өҫтөн күргән. “Минең ҙур байлығым – китаптарым”, – тигәне ана шул фекерҙе раҫлаған дәлил ул. Бик һирәктәр генә әйтәлер шулай тип.
Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың ижадына хас күренеш: ул үҙ әҫәрҙәрен ябай халыҡ өсөн яҙған. Аңлашылһын өсөн ябай һүҙҙәр ҡулланған. Шағирҙың шиғырҙарында башҡорт халҡының, тыуған еребеҙҙең тарихы сағылыш таба. Борон замандарҙан алып үҙ осорона тиклемге хәл-ваҡиға­ларҙы тасуирлай ул.
Шул уҡ ваҡытта ер-һыуҙарыбыҙҙың, урман-тауҙарыбыҙҙың таланыуын, еребеҙ байлығының ситтәргә осоуын бик ауыр кисерә. Ер, ил талана, халыҡ зарына ҡолаҡ һалыр кем генә, тип йөрәкһенә шағир күңеле. Әлеге борсолоуҙар күңелгә һыймайынса, шиғыр булып урғыла. Уларҙа шул замандың власть әһелдәренә нәфрәт хистәре ярылып ята.
М. Өмөтбаевты йәмғиәт тормошондағы ғәҙелһеҙлек күренештәренә бары тик шаһит булып, илап-зарланып ҡына ҡала икән тиһәк, был төптө хата булыр ине. Әлбиттә, уның ҡулында шунда уҡ тәртип урынлаштырыу ҡөҙрәте юҡ, сикһеҙ власҡа ла эйә түгел ул. Әммә властан да өҫтөн, хакимдарҙан да көслөрәк аҡыл бар унда. Ана шул аҡыл туған халҡының киләсәген хәстәрләп, ошондай фекерҙе милләттәштәренең аңына һеңдерергә ынтыла: “Еребеҙҙе, байлығыбыҙҙы һаҡлайыҡ, милләтебеҙҙе йәшәтәйек тиһәк, мотлаҡ белем һәм һөнәр алыу кәрәк”. Ошо фекер олуғ ғалимдың шиғырҙарында бына нисек яңғыраш ала:
Ғилем – хикмәт, мәғрифәт –
йән аҙығы,
Ынтыл белемгә йәш саҡтарыңда.
Ғилемгә мәғрифәт биргән,
Уны белегеҙ, ир-аттар.
Ҡулыңдан килһә, ҡыл ярҙам,
Ғалим мираҫ сығыр бынан, тип.
Кеше абруйы алтын-көмөшкә ҡарап түгел, ә аҡылы, ғилеме, һөнәре буйынса баһалана икәнен дә төшөндөрә халҡына мәшһүр яҡташыбыҙ. Шағирҙың был фекерҙәре лә һис кенә лә иҫкермәй, киреһенсә, һәр заман был хаҡта әленән-әле иҫкәртеп тора:
Ҡайыш тәрбиәлелер һәм аҙ эшләй,
Уның өҫтөн биҙәйҙәр алтын-көмөшкә.
Ҡайыш майлы өсөн хөрмәт табалыр,
Йүкәлә ул юҡ өсөн кәм баһалыр.
Мәгәр һыу Йүкәнең төҫөн асалыр,
Һыу менән күп ергә дәүләт сәсәлер.
Нисек Ҡайыш ҡорола тота майҙан,
Йүкә һыуҙа көс алмыш һәм Хоҙайҙан.
“Башҡорт – батыр, тапҡыр, алсаҡ, ҡунаҡсыл, шаян тәбиғәтле, тыуған еренең, дуҫлыҡтың ҡәҙерен белеүсе, хаҡлыҡ, тоғролоҡ яҡлы оло милләт ул. Ә уның йәшәгән урыны – Башҡортостан”, — тип яҙып ҡалдырған М. Өмөтбаев үҙ халҡы тураһында. Шундай юғары тойғолар аша, патриотик рух күтәренкелегендә туған халҡының башҡа милләттәрҙән һис кенә лә кәм булмайынса, бәлки, ҡайһылыр яҡтары менән өҫтөнөрәк тә булыуын дөйөм йәмғиәт кимәлендә әйтеп бирә алыу ул — үҙе бер батырлыҡ, тәүәккәллек. Салауат Юлаев менән Аҡмулланан һуң милләтем, халҡым тип янған кеше нәҡ М. Өмөтбаев булды тиһәк, һис арттырыу булмаҫ.
Шағирҙың илһөйәрлек, ватансылыҡ тойғолары уның шиғырҙарында ла яңғыраш таба:
Беҙҙе Йомран иле тиерҙәр,
Ағиҙелдең буйы тиерҙәр,
Беҙҙең дә бар гүзәл ерҙәр,
Ҡолаҡ тот, тыңла беҙҙәрҙән.
Ғәжәп хозурлы ерҙәрҙән,
Ҡыҙылғыны ишет беҙҙән.
Балапан һәм Кесе Талпаҡ
Яталар төҫлө аҡ ҡалпаҡ.
М. Өмөтбаевтың “Европалағы һәр милләт фәнде туған телендә уҡып белем алған кеүек, Европа фәндәрен дә Көн­сығыш телдәренә әйләндереү кәрәк. Пушкин бөйөк ул. Уның әҫәрҙәрен уҡыу, белеү беҙгә лазымдыр” тигән аҡыллы фекере менән дә килешмәү мөмкин түгел. Ошо рәүешле, бер милләт үҙ ҡаҙанында ғына ҡайнап йәшәмәһен, башҡа ҡәүемдәрҙең дә мәҙәниәте, фәне менән танышһын, уларҙың ыңғай тәжрибәһен үҙләштерһен, тип өйрәткән Өмөтбаев үҙ заманында. Нисек кенә булмаһын, бынан байтаҡ йылдар әйтелгән һүҙҙәр менән бөгөн дә килешмәү мөмкин түгел. Ә инде Пушкиндың “Баҡсаһарай фонтаны” поэмаһын, “Бәхетһеҙ ҡыҙ”, “Делибаш”, “Шатлыҡ хыялы” шиғырҙарын башҡортсаға әйләндереүен бөйөк шағирға ихтирам һәм табыныу тип кенә ҡарарға ярамай. Бында бигерәк тә үҙ халҡының рухи кимәлен үҫтереү, оло әҙәбиәт майҙанына сығарыу хәстәрлеге М. Өмөтбаевтың төп иғтибар үҙәгендә. Халҡы хаҡында ошондай хәстәрлек тойғолары уны ғүмере буйы оҙата килә. Юҡҡа ғына ул үҙен халыҡтың “ходатайы” тип атамағандыр.
М. Өмөтбаевтың “Һәр халыҡтың тарихы өйрәнелһен өсөн уның үҙ Карамзины булыуы шарт” тигән һүҙҙәренә лә оло мәғәнә һалынған. Борон-борондан шундай фекер йәшәй: теге йәки был милләт үҙенең алдынғы шәхестәре менән абруйлы. Теге йәки был илдең уҡымышлы кешеләре менән көслө икәнен дә тарих хәтерендә һаҡлай. Ошо рәүешле М. Өмөтбаев үҙ халҡы алдына оло талап ҡуя: аң-белемгә ынтылырға, һөнәрҙәргә эйә булырға. Тик шул саҡта ғына милләтебеҙ йәшәр. Бөгөн дә ошо фекер актуаллеген юғалтмай. Шулай булғас, М. Өмөтбаевты нисек аҡыл эйәһе тип әйтмәйһең инде.
“Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсенән, үҙеңдең сығышыңды йәки ырыуыңды белеү; икенсенән, йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу; өсөнсөнән, өләңдәрҙе һәм риүәйәттәрҙе белеү” тигән һүҙҙәр мәшһүр ғалимдың килер быуын милләттәштәренә васыяты һымаҡ ҡабул ителә. Ҡарап торғанда ябай ғына һүҙҙәр аша оло эске бер мәғәнә төҫмөрләнә. Үткәндәрһеҙ бөгөнгө, бөгөнгөһөҙ киләсәк юҡ тигәндәй, үҙ халҡыңдың тарихи сығы­шын, көнкүрешен, тел үҙенсәлектәрен, ғөрөф-ғәҙәттәрен белмәйенсә, милләтең­дең киләсәген тоҫмаллау мөмкин түгел. Шул уҡ ваҡытта дөйөм кешелек йәмғиә­тенән айырылып, үҙ-үҙеңә генә бикләнеп, бер ҡалыптарға ғына һыйынып ятыу ҙа яҡшыға алып бармаҫын тоҫмаллай ғалим. Шуға күрә мөмкин ҡәҙәр донъя кимәленә сығып, үҙеңдең мөмкинлек­тәреңде, ҡаҙаныштарыңды башҡалар янында күрһәтергә кәрәклекте мөһим тип иҫәпләй ул. Ә бының өсөн ҡыйыулыҡ, тәүәккәллек кеүек сифаттарға эйә булыу мотлаҡ.
Мәғрифәтсенең шулай тип әйтеп ҡалдырғаны ла заманыбыҙ өсөн үҙе бер хәҡиҡәт. Ошо рәүешле, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың күп яҡлы эшмәкәрлеге, сикһеҙ һәләте үҙенең туған халҡына бағышланған. Ана шуның өсөн дә Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев бөйөк ул. Уның исеме лә, эшмәкәрлеге лә үлемһеҙ.
Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев башҡорт халҡының оло фекер эйәһе, кешеләр күңелендә гуманистик идеялар ҡалдырған мәғрифәтсе, шағир, ғалим һәм публицист сифатында күҙ алдына баҫа. Бөйөк улдарын халыҡ бер ваҡытта ла онотмай. Изгелек, яҡшылыҡ ерҙә ятып ҡалмай бит ул. Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев та мәңгегә халҡы хәтерендә. Быуаттарҙан-быуаттарға килер быуындар өсөн аҡыл, ғилем, хәҡиҡәт илсеһе булып балҡыр ҙа балҡыр.
Автор: Рим ИСХАҠОВ.

[Г.Д.Куватова]

ХАЛЫҠ ӘЙТҺӘ, ХАҠ ӘЙТӘ
5-01-2018, // Аҡмулла // "Башҡортостан" гәзетенән
Кеше булыр кешенең кешелә булыр эше. Ата-бабаларыбыҙҙың был әйтеме башҡаларҙың тәжрибәһен үҙләштерергә, уларҙан үрнәк алырға өйрәтә. Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ, булыр бала бишектән булғанды иҫтә тотоп, ата-әсәләр йәш быуынға үҙҙәре белгәнде өйрәтә. Атанан күргән уҡ юна, әсәнән күргән тун бесә. Уңышлы эшсе, хөрмәт эйәһе, ысын кеше булыу өсөн Салауат Юлаев, Мифтахетдин Аҡмулла, Ризаитдин Фәхретдинов, Әхмәтзәки Вәлиди, Рәми Ғарипов кеүек бөйөк шәхестәребеҙҙең ҡылғандары һәм әйткәндәренә эйәреп, юғары белемле, әхлаҡлы, әҙәпле, рухлы булырға ынтылырға тейеш.

Һәр ваҡыт ил мәнфәғәтен үҙеңдекенән өҫтөн күреү яҡшы була. Кәрәкһә, Урал батыр кеүек Тыуған ил өсөн ҡаһарманлыҡ эшләргә әҙер булығыҙ.
Һәр кем ил ҡанундарын, хоҡуҡ ҡоралдарын төплө белеп, уларға таянып эш итергә тейеш. Башҡа халыҡтарҙың милли ғөрөф-ғәҙәтен, йолаларын белергә һәм хөрмәт итергә кәрәк.
Хеҙмәт бурыстарыңды бөтә көсөңдө, күңелеңде биреп эшләргә ты­рышыу маҡтала. Бурысын тейеш­лесә башҡарыу­сыларҙы хөрмәт итәләр. Тәү сиратта уларға мөрә­жәғәт итәләр, уларға вазифа бирәләр.
Эшең менән үҙ мәнфәғәтеңдең сиктәрен белергә, аяғыңды юрға­ныңа ҡарап һуҙырға кәрәк.
Вәғәҙә биргәс, үтәү фарыз. Шуның өсөн эшеңә бәйле вәғәҙәләр бирмәҫкә кәрәк, сөнки эшләгән урыныңдағы мөмкинлектәр эшеңә генә бәйле. Әйткән һүҙ — атҡан уҡ. Шуның өсөн әйтер алдынан мең ҡат уйларға кәрәк, сөнки вәғәҙә – иман, биргән һүҙ үтәлергә тейеш.
Эшеңә зарар бирәсәк һис бер эшкә ҡатнашмаҫҡа кәрәк. Эшкә тотонмаҫ борон ете ҡат үлсәп, бер ҡат киҫергә кәрәккәнде лә аҡылдан сығармау шарт.
Ҡырын эш ҡырҡ йылдан һуң да беленә. Шуның өсөн бындай эштәрҙән һаҡланырға кәрәк. Изгелек ҡыл да һыуға ташла, халыҡ белер, халыҡ белмәһә, балыҡ белер.
Ил төкөрһә, күл була, ил менән күргән туй була. Халыҡтың хөрмәтен яулауы ауыр, уның ҡиммәтен белергә кәрәк. Ғәҙел, әҙәпле булғандарҙы халыҡ сикһеҙ ихтирам итә.
Кеше булам тиһәң, Салауат Юлаевтан — батырлыҡҡа, Мифтахетдин Аҡмулланан — уҡырға тырышырға, Ризаитдин Фәхретдиновтан — белемде хөрмәт итергә, Әхмәтзәки Вәлидиҙән — көслө рухлы булырға, Рәми Ғариповтан телде ҡәҙерләргә өйрәнергә кәрәк.
Автор: Әхәт СӘЛИХОВ.

[Г.Д.Куватова]

“Атай – театр сәнғәтенең ҡеүәте, илһамы!”
"Башҡортостан" гәзитенән. Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт
“Атай – театр сәнғәтенең ҡеүәте, илһамы!”Тап бөгөн М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында Башҡортостандың, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Илшат Йомағоловтың хәтер һәм ҡәҙер кисәһе үтә. Артист нәҡ ошо театрҙа сәхнәгә алып сыҡҡан ролдәр исемлегенә күҙ һалһаң, иҫең китерлек: театр тарихында бындай ҡатмарлы образдарҙы тағы ла кем уйнағаны бар икән?! Мәшһүр Арыҫлан Мөбәрәковтың геройҙары ғына тиңләшә ала был исемлек менән! Р. Ишмораттың “Дауылға ҡаршы”һында — Владимир Ульянов, Ә. Мирзаһитовтың “Әсәйемдең сал сәстәре”ндә — Йондоҙ, Ф. Бурнаштың “Йәш йөрәктәр”ендә — Хәйретдин, У. Шекспирҙың “Макбет”ында — Макбет, А. Чеховтың “Аҡсарлаҡ” драмаһында — Треплев, И. Абдуллиндың “Йөрәк менән шаярмайҙар” әҫәрендә — Моталов, М. Кәримдең “Ай тотолған төндә” трагедияһында — Аҡъегет, “Ташлама утты, Прометей!” әҫәрендә — Прометей, Н. Асанбаевтың “Кеше бәхете”ндә — Әнүәр, Л. Толстойҙың “Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә” пьесаһында — Никита, “Тере мәйет”ендә — Протасов, Н. Хикмәттең “Онотолған әҙәм”ендә — Доктор, С. Мифтаховтың “Зимагорҙар”ында — Фәсхи, А. Абдуллиндың “Онотма мине, ҡояш” әҫәрендә — Чекмарев һәм башҡалар...
Башҡортостандың, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Илшат Йомағоловтың тыуыуына 85 йыл тулыу уңайынан ойошторҙоҡ беҙ был әңгәмәне. Бөтә артистарҙың да балалары ижад юлын һайламай, бөтәһе лә артист та булып китмәй. Әммә булғандары, моғайын, ата-әсәһенең ижади фиҙакәрлегенә баһа бирә алалыр, тигән уй-ниәт менән Рәсәйҙә билдәле режиссер, артист Айсыуаҡ Илшат улы ЙОМАҒОЛОВ менән һөйләшеп алырға булдыҡ, сөнки Айсыуаҡтың театр сәнғәтендә лә, кинола ла үҙ почергы, юлы бар. Практик йәһәттән эшләп өйрәнгәндәргә теоретик булып сығыш яһау, бәлки, ауырыраҡтыр ҙа, әммә тыңлап ҡарайыҡ әле уның һүҙен.


– Илшат ағай хаҡындағы хәтирә­ләреңде ишетке килә, Айсыуаҡ?
– Дөрөҫөн әйткәндә, уны мин дә, башҡалар кеүек үк, ижади шәхес булараҡ иҫкә алам төҫлө. Минең өсөн ул атайҙан былайыраҡ, һәр саҡ үҙенең эшенә мөкиббән кеше булып күҙ алдына баҫа, сөнки ул мин белә-белгәндән үҙен тулыһынса рухи хеҙмәткә, ижадҡа бағышланы. Ҡайһы бер рәссамдар ҙа уларҙың ҡулы менән Күктән кемдер идара итә, улар үҙҙәрен ижадтан башҡа күҙ алдына ла килтерә алмай, тип әйтә бит, атайҙың ана шулай Күк кәнсәләре менән бәйләнеше бар ине һымаҡ. Уға ана шул ҡайҙандыр килгән илһамлы мәлдәрен файҙаланып ҡалырға, мөмкин тиклем әйтәһе һүҙен әйтергә кәрәклеген тоя инем. Уның ише кешегә, бәлки, ғаиләһенең булыуы ла бик үк кәрәкмәгәндер, мөһим дә булмағандыр. Йәмғиәттә йәшәгәндәр өйләнергә, уның балалары тыуырға тейеш бит инде, бары тик шулай булһын өсөн генә ул да өйләнгәндер, балалар булдырғандыр һымаҡ.
Ҙурҙан ҡубып ҡараһаң, уның кеүек шәхестәргә ғаилә бөтөнләй кәрәкмәйҙер ҙә һымаҡ, сөнки ижад иң алғы планда тора. Һәм шулай йәшәне лә. Ул бер ҡасан да тормош ығы-зығыһы, көндәлек мәшәҡәттәр тип баш ватманы, киреһенсә, глобаль масштабта фекерләне, донъяуи ҡараш менән уйҙарға сумды, ваҡлыҡтарға төшөп китмәне. Ул һәр ваҡыт үҙ донъяһында йәшәне. Үҙе уйлап тапҡан ижад илендә нимәләрҙер яҙҙы, образдар тыуҙырҙы. Ғаиләгә бәйле улы һәм атаһы тойғоларын сағылдырған хәтирәләр иҫкә төшмәй, тип әйтһәм, башҡаларҙың күңелен төшөрөрмөнмө икән? Әллә атай хаҡындағы образды юҡҡа сығарырмынмы, тип тә ҡурҡам. Тик шуны аңларға кәрәк: атай ҙур шәхес булды! Шуға күрә башкөллө ижад донъя­һында йәшәгән ир-егеткә ғаилә башлығы, атай булараҡ әллә ниндәй маҡсаттар ҙа ҡуйырға ярамай.
– Бөтөнләй бер ниндәй ҙә иҫтәлек юҡмы ни?
– Бар, әлбиттә. Дүрт йәштәр тирәһендә мин цирк клоундары менән мауығып киттем һәм өйҙә ҡыҙыҡлы ғына репризалар эшләй башланым. Тамашасыларым – атайым менән әсәйем. Уларҙы эштәренән айырып, үҙемдең тамашаларҙы ҡарарға талап итеп тигәндәй ултыртып ҡуям. Йығылып китәм, ҡыланам, әммә уларҙан һаман үҙем теләгән реакцияға ирешә алмайым, атайҙың яғымлы ҡарашы, йылмайыуы мине ниәтләгән образымдан сығара. Тағы ла бер хәл иҫкә төшә. Миңә алты йәш тирәһендә беҙ ғаиләбеҙ менән Ҡара диңгеҙгә ял итергә барҙыҡ. Пляждабыҙ. Атай-инәй ҡыҙынып ята, ә мин диңгеҙ менән танышырға киттем. Беренсе тулҡын уҡ мине аяҡтан йығып, даръя эсенә атып бәрҙе. Тороп баҫтым да ярға табан бер нисә аҙым яһаным ғына тиһәм, мине икенсе тулҡын аяҡтан йыҡты һәм йәнә диңгеҙ эсенә һөйрәй. Ҡурҡышымдан ҡысҡырам, ярҙамға саҡырам һәм үҙ күҙҙәремә үҙем ышанмайым – инәйем менән атайым миңә ҡарап көлөшөп баҫып тора, ә мине сираттағы тулҡын аяҡтан йыға...
Йәнә лә атайымды һәр саҡ йоҡлап ятҡан килеш хәтерләйем. Мин йоҡларға ятам, ә ул эшенән ҡайта. Төн буйы яҙа, ижад итә. Мин иртән торғанда, ул репетицияларға тиклем ятҡан була. Мин балалар баҡсаһына, мәктәпкә китәм, ҡайтам, атай өйҙә юҡ, сөнки ул спектаклдә уйнай, эшкә китә.
Ҡайһы саҡтарҙа уның кабинетында текстарын уҡыуын ишеткәнем хәтеремдә. Атайҙың тауышы көслө, ул һәр һөйләмде тәрән кисереп, тамашасыға еткерерлек итеп уҡый. Яҙған сағында нимәһе ҡыҙыҡ, ул йыш ҡына диалогтарҙы ҡысҡырып әйтеп яҙа ине. Бәлки, шуға ла уның пьесаларының теле һоҡланғыс, йәнле булғандыр. Актер булараҡ та, ул артисҡа нимәне нисек әйтергә кәрәклеген дә яҡшы белгән. Йәнле аралашыу теле, шул уҡ ваҡытта сәнғәт юғарылығы ла һаҡланған уның яҙмаларында.
– Илшат ағайҙың пьесаларын да сәхнәләштерҙең бит әле?
– Эйе, әсәйем менән бергә “Сәсәндәр”ҙе М. Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында сәхнәгә сығарҙыҡ. Стәрлетамаҡ театрында “Серле моң” әҫәрен дә эшләнем. Уның һәр сәхнәһе бик ҡыҙыҡлы, конфликтлы була, ижади эшләүгә мөмкинлек бирә. Режиссерға ла, актерға ла таяныс булырлыҡ ижади фекерләү, уйланыу өсөн шарттар бар уның уның әҫәрҙәрендә.
– Тормошта ул ниндәй кеше ине?
– Әҫәрҙәрендә конфликт ярылып ятһа ла, ул үҙе ғауғалап йөрөгән кеше булманы. Әммә ғәҙел ине, тура һүҙле булды. Үҙенә оҡшамаған нәмәне лә, уйындағы фекерен дә ул асыҡтан-асыҡ әйтә барҙы, шуға күрә театрҙарҙа етәкселек менән проблема тыуа торғайны. Әммә нимә уйлағанын әйтә тигәс тә, ул үҙенә кәрәкте генә һөйләп йөрөгән тип аңларға ярамай. Уның һәр һүҙе сәнғәт юғарылығынан, театрҙың кимәлен күтәреү маҡсатынан, ижади фекерләүҙән сығып тыуған телмәр булды.
– Эйе, Илшат Йомағолов – ул башҡорт театры сәнғәте юғарылығын билдәләгән шәхес. Һиңә ошо хаҡта әйткәндәре бармы?
– Үҫкән саҡта мин һәр ваҡыт талантлы атайҙың улы булыуымды тойҙом. Ҡайҙа барһам да: “Ооо! Илшат Йомағоловтың улы!”– тиерҙәр ине. Уның абруйын һәр саҡ һиҙҙем, ышаныслы ижади ҡанаты аҫтында үҫтем. Уға булған мөнәсәбәттән сығып ҡарай торғайнылар миңә. Ә ул мөнәсәбәт бик яҡшы булғанлыҡтан, мин кешеләрҙең, театр сәнғәтен һөйөүселәрҙең атайымды нисек ихтирам итеүен тоя инем.
Атай шәхес булды. Ул сәхнә әҫәрҙәрендә лә һәр саҡ шәхестәрҙе уйнаған. Был да ҙур күрһәткес, баһа. Прометей, Макбет, Пугачев, Иванов ролдәре – барыһы ла спектаклдең төп геройҙары. Режиссерҙар атайҙың ролен сығарып бөткәнен гелән көтөп торор булған, икенсеһе уны үҙенә саҡырған, өсөнсөһө... Бына шулай бер туҡтауһыҙ тынғыһыҙ ижад донъяһында йәшәгән ул. Бер роль менән икенсеһе араһында атай хатта ял итеп тә өлгөрмәгән. Уны тап ана шул ҙур шәхес булған героик образдарҙы тыуҙырыу өсөн көтөп тә торғандар. Ул үҙенең эске ҡеүәте менән ҙур шәхестең тәрән кисерештәрен, күңел һыҙланыуҙарын оҫта сәхнәләштерә алған. “Харизма” тигән яңы һүҙҙе хәҙер йыш ҡулланалар телмәрҙә. Атай тап ана шундай сифатҡа эйә булған, көслө энергетикалы артист ине. Унан, әйтерһең, тулҡын-тулҡын булып ҡеүәтле көс, илһам ағыла. Сәхнә өсөн был бик мөһим, минеңсә.
Бер шундай үҙенсәлекле хәл дә булған. Ул Гитлерҙы уйнаған. Күҙ алдығыҙға килтерәһегеҙме: атай һәм Гитлер. Илшат Йомағоловтың уйнауын яратҡан тамашасы Гитлер килеп сығыу менән ҡул саба баш­лаған! Был бит инде башҡа һыймаҫлыҡ хәл. Әлбиттә, спектаклдән был роль алып ташланған. Атай ни бары бер тапҡыр ғына уйнап ҡалған был ролде. Яратҡан артисына ҡул сапҡан тамашсының овациялары Совет осоро өсөн ни тиклем хәүефле икәнен үҙегеҙ аңлайһығыҙ инде. Хәйер, бөгөн дә беҙ Гитлер образына ҡул саба торған халыҡ түгел.
Театрҙарҙа үҙенсәлекле, ҡыҙыҡлы сәхнә ролдәрен башҡарған артистар бик күп ул, әммә шәхестәр аҙ. Юҡ кимәлендә. Шәхес булыу өсөн талантлы булып тыуыу ғына аҙ, күрәһең. Атай һәр секунд, минут ошо ижад, сәхнә, сәнғәт, театр донъяһы менән йәшәне.
– Балаларының театр сәнғәте юлын һайлауына ул нисек ҡараны?
– Совет осоронда театр донъяһында бик популяр бер әйтем бар ине: “Тяжела и неказиста жизнь советского артиста”. Шуға күрә балаларына яҡшыраҡ тормош теләгәндән, күпселек артистар үҙ юлдарынан китеүҙәрен теләмәй. Минең атайым да шулай уйлағандыр. Әрменән ҡайтҡас, “сәнғәт институтына уҡырға инергә телә­йем” тигәйнем, ул, кәйефе төшөп: “Һинең бит бынамын тигән һөнәрең бар – рәссам!” – тине. Хеҙмәт иткәнгә тиклем мин сәнғәт училищеһының художество бүлеген тамамлағайным. “Рәссам – үҙе баш, үҙе түш. Уның өҫтөндә бер кем дә тормай, идара итмәй, ә артист режиссерҙан алып сәхнәне монтажлаусыға тиклем буйһона”, – тип ҡабатланы ул. Һәм был һис кенә лә арттырыу түгел ине, быға мин үҙем артист булып эшләй башлағас, декорацияларҙың ике ҡатынан баштүбән дөм-ҡараңғылыҡҡа табан осҡанда йәнә инандым, сөнки монтажлаусы баҫҡысҡа яндауыр ҡуйырға онотҡан булып сыҡты. “Тағы ла шуны онотма – әгәр һин артист булырға йыйынғанһың икән, тимәк, һөнәреңдә беренсе булырға тейешһең, башҡаса юл юҡ. Әгәр инде ҡулыңдан килмәһә, был эш һиңә күңелһеҙлектәр генә килтерәсәк”, – тине атай, күҙемә текләп ҡарап. Бер аҙ тынысланғас, шулай тип тә өҫтәп ҡуйҙы: “Ярай. Үҙе йығылған бала иламай, тиҙәр. Уңыштар теләйем”. Атайымдың имтиханға әҙерләгән тексты уҡып ҡарауымды һорағанын һәм бик ҡиммәтле кәңәштәр биргәнен хәтерләйем.
Ә инде сәхнәгә сыға башлағас, бер ҡасан да тәнҡитләмәне, киреһенсә, бик риза ине, хупланы, маҡтаған саҡтары ла булды. Ни сәбәптәндер хатта бер генә тапҡыр ҙа ризаһыҙлығын күрһәтмәне, шелтәләмәне лә.
Хәҙер инде үҙемдең тәжрибәмдән сығып шуны әйтә алам, актерлыҡ – ул айырым шарттарға бәйле, эш хаҡы бәләкәй булған, ауыр, үҙеңде ҡорбан итеүҙе талап иткән, ә инде иң һуңында, рәхмәтһеҙ хеҙмәт. Сәхнәлә саҡта ғына һине хәтерләйҙәр, китеүең менән тамашасы йөрәгендәге урынды башҡалар яулай.
– Һинең менән килешмәйем. Илшат ағайҙың киткәненә ун йыл, бына бит тамашасы уны хәтерләргә йыйына. Мәңгелек үлсәмдәре башҡа бит...
– Актерлыҡ – ул һөнәрҙәренең фанаттары профессияһы. Иллә-мәгәр һин тап ошо юл өсөн яралғаныңды тойһаң, ошо эштең тоғро хеҙмәтсеһе булһаң, донъяңды онотоп ижад итергә тейеш булып сығаһың. Тамашасының һөйөүе менән туҡланып йәшәй артист. Әгәр инде ул да булмаһа, был юлды һайлауың – оло уңышһыҙлыҡ, минеңсә. Артистар балаларының был юлды һайлауын теләмәй, ә тегеләре иһә ошоға ҡаршы килгәндәй, тап сәхнә юлын һайлай.
– Илшат Йомағолов менән Рәмзиә Хи­самованың улына үҙен сәхнәлә, сән­ғәттә табыуы ауырмы? Бәлки, еңе­ле­рәктер? Ғөмүмән, уларҙан айырма­лы үҙеңдең юлыңды барлау кәрәк бит!
– Әллә инде... Нимә тип әйтергә лә бел­мәйем... Артист булараҡ уйнай баш­лағанда алдымда ундай маҡсат тормай ине. Атайым – үҙе бер шәхес, инәйем – үҙе бер донъя, ә миңә был профессия оҡшай ине һәм ролдәр башҡарҙым. Нимә, нисек, кемде уҙырға, уларға оҡшарғамы, оҡшамаҫҡамы – ул хаҡта бөтөнләй уйламаным, сыҡтым да уйнаным. Миңә был эш оҡшай ине.
– Атай-әсәй менән сағыштырып ҡарағандарын тойғаның булдымы?
– Ундай хәл була инде. Беҙ артист балалары – Айрат Абушахманов, Рушана Бабич, Айһылыу Вәлитова бергә уҡыныҡ. Ҡайһы ваҡыт дәрестәргә беҙ генә йөрөй торғайныҡ, сөнки ауылдан килгән студенттар ял етер-етмәҫтән үк ҡайтып китә, ҡайтһалар, килеп етеп өлгөрмәйҙәр, шуға күрә класта беҙ дүртәү генә ултыра торғайныҡ. Артист балалары булараҡ, беҙ был һөнәрҙең ни тиклем ҡатмарлы, ауыр икәнен аңлай инек. Беҙ уҡыуҙа ла, барыһын да 100-150 процентҡа атҡарып сығырға тырыша торғайныҡ. Актер һөнәренең ҙур хеҙмәт икәнен бала саҡтан аңлап үҫтек. Йәнә лә атай-әсәйҙең йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтерге килмәй бит инде.
– Театр режиссеры кино режиссерына ярҙам итә аламы? Был һәр ике һөнәрҙең нескәлеге һиңә таныш бит...
– Эйе, улар икеһе – ике һөнәр. Театр режиссеры ул күберәк ҡуйылған шарт­тарҙа, образдар менән эшләй. Ә кино сән­ғә­тендә был яҡлап күпкә еңелерәк. Әгәр нимәнелер күрһәтергә кәрәк икән, мин тотам да шуны күрһәтәм, төшөрәм. Бөтә фильмды, уй-фекерҙе йыйнап торған образ бында башҡасараҡ сағылдырыла. Театр режиссерының шартлы ситуацияларҙа эшләүе эшен ҡатмарлаштыра төҫлө миңә, әммә был театр, һәм ул тап шул рәүешле тамашасыға фекерен әйтә.
Кино сәнғәтенең дә үҙ ҡатмарлыҡтары бар. Әйтәйек, төшөрөү процесын ойоштороу өсөн генә лә күпме тырышлыҡ, физик һәм рухи көс кәрәк. Ҙур сығым талап ителә, әйтелгән ваҡыт арауығында төшөрөп бөтөү шарты ла бар, сөнки һәр артистың йә объекттың үҙенең эш графигы бар, шунан бер сәғәткә лә, ҡайһы саҡ бер минутҡа ла тайпылырға ярамай. Мәҫәлән, кино төшөрәһе көндә бер бәләкәй генә деталдең булмауы арҡаһында тотош фильмдың графигы ла юҡҡа сығыуы ихтимал, ә был, үҙ сиратында, өҫтәмә ҙур сығымдар талап итәсәк. Шуға күрә репетициялар өсөн ваҡыт та булмаған кино сәнғәте ижадсыларҙан көсөргәнешле эш талап итә. Майҙансыҡта репетициялар эшләп тораһың, шунда уҡ фильмды төшөрөп үк бараһың. Бында оҙайлы осрашыуҙарға, алдан фекер туплауҙарға бөтөнләй ваҡыт ҡалмай. Актерҙарға уйларға, тыуҙырырға мөмкинлек тә юҡ тиерлек, шуға күрә күпселек артистар киноны яратмай, сөнки ролде тыуҙырыу, шул ваҡыт арауығындағы эске һыҙланыу процесы юҡ. Кинола улар әлегә тиклем тупланған багажы, тәжрибәһе менән эшләй. Театрҙағы эстетик ләззәт тойғоһо бында юҡ. Спектаклдә бит башланыу менән ижади процесс бара, әҫәр сәхнәлә үҫә тора, тыуа. Ә кинола беренсе төшөргән көндә үк фильмдың аҙағын эшләйһең, мәҫәлән.
Театр режиссерынан айырмалы, кинорежиссер актерҙың образды эшләп бөткәнен көтөп тора, уның менән төрлө варианттар уйлай алмай, күпселек осраҡта ул артисҡа үҙенең башында тыуған образды уйнарға, мизансценаларҙы, төшөрөләсәк күренештәрҙе шулай йәки былай эшләргә генә ҡуша. Театрҙа былар барыһы ла күпкә уңайлыраҡ ижади мөхиттә тыуа.
– Актер Илшат Йомағолов һинең “Башватҡыс” фильмыңда төштө...
– Уны төшөрәм тип уйламағайным да. Унда бер ҡарт образы ине, ә мин атайымды бер ҡасан да ҡарт кеше итеп тойманым. Минең өсөн ул һәр саҡ ир-егет ҡиәфәтендә күҙ алдыма баҫа, ә ҡарт кеше булып түгел. Ир-ат, ғөмүмән, оҙаҡ йәшәмәй, шуға күрә өлкән йәштәге артистар ҙа, хатта ирҙәр ҙә юҡ кимәлендә булып сыҡты. Ә мин ҡарт кеше эҙләнем, театрҙа миңә кәрәкле типаж табылманы. Театр артисының йәнә шуныһы бар, кинола ла ул ролде сәхнәләге кеүек сағыу итеп уйнай башлай. Ҡартты профессионал булмағандар араһында эҙләнем. Беренсе көндә хатта мин икенсе бер ҡарт кешене төшөргәйнем. Әммә ул бөтөнләй мин теләгәнсә уйнай алманы. Ул үҙенең рухи, күңел потенциалын ролгә һала белмәй булып сыҡты. Күҙҙәре буш, бер нәмә лә килеп сыҡмай... Шул ваҡыт мин атайға мөрәжәғәт иттем. Курс эшем янып бара. “Атай, ҡотҡар!” – тинем. Ул ярҙам итеп ебәрҙе.
Кинематографтың шуныһы уңайлы, әгәр ваҡытың бар икән, ролгә тулыһынса тура килгән, бөтөнләй уйнауы ла кәрәкмәгән кешене, типажды таба ала­һың. Шуға күрә ҡы­йыу рәүештә профессионал булма­ғандарҙы файҙа­ланырға була. Уларға бына ошолай эшлә, тегендә ҡара, башыңды бор, тип камера артынан бойороҡтар биреп тороп та төшөрөргә мөмкин. Иң мөһиме – камера алдында кешенең үҙен тәбиғи тотоуы һәм тәҡдим ителгән шарттарға инеп киткән булыуы. Йәнә лә тауышты яңынан яҙҙырыу ярҙамға килә. Профессиональ булмаған байтаҡ артистарҙың интонацияһы бер төрлө. Улар бер көйгә һалып ала ла, шулай һөйләп тик тора. Шуға күрә тауыштарҙы яҙҙырғанда, сәнғәт донъяһын белгән актер профессионал булмағандар фильм төшөргәндә биреп бөтмәгәнде тауышы менән биреүе лә ихтимал.
– Үҙенең “Баш­ват­ҡыс”­тағы ролен нисек баһаланы Илшат ағай?
– Бик ҡәнәғәт ҡалды ул, шунда уҡ риза булды. Башватҡысты йыйырға өйрәнде атайым, ихлас башҡарҙы ул был ролен. Улым, улай эшләмәйек, тегеләй итәйек, былай түгел, тигән кеүек шелтәләре лә булманы, бик риза булып, ниндәйҙер бер эске ҡыуаныс менән төштө ул был фильмға. Артист булараҡ, үҙен бик итәғәтле, иғтибарлы тотто, һәм мин нимә күрергә теләйем, шуны эшләне лә. Шуныһы хәтеремдә, әҙер фильмды ҡарағас, атай ғәжәпләнеп: “Бер ҡараһаң, кинола иҫ китерлек бер нәмә лә булмаған кеүек, ә ниндәй тәрән тойғо уята”, – тине.
– Илшат ағай шул тиклем ҡапыл китте беҙҙең аранан, әйтерһең, ошо фильм уның үҙе хаҡында булды кеүек?..
– Эйе, уның хаҡында ла, минең турала ла, сөнки мин дә ана шул малай кеүек, башватҡысты йыйырға өйрәнмәнем, унан кәрәкле белемде, тәжрибәне алып ҡала алманым. Ә бит ул бай рухиәтле, ҡеүәтле, дарманлы артист, шәхес ине. Бөтә ижади багажын, серен ул үҙе менән алып китте.
Был киноның сюжеты минең бала саҡтан алынған ул. Күршелә генә бер бабай йәшәй ине, миңә башватҡысты йыйырға ул өйрәтте. Бер килке аралашмай ҙа торҙоҡ, ул арала бабай үлеп тә киткән. Уның тол ҡатыны миңә ошо башватҡысты: “Бабайың һиңә ҡалдырҙы!” – тип бүләк итте. Ишек алдына сығып, башватҡысты һүттем, шунда уҡ йыйырмын кеүек ине, әммә килеп сыҡманы. Онотҡанмын. Ә өйрәтер кеше был донъяла юҡ. Һәм бер кем дә миңә башватҡысты йыйыу серен төшөндөрә алмаясаҡ. Шуны аңлау хисе йөрәгемде әрнетте. Миңә ете йәш тирәһе ине ул саҡта. Бына ошо күңел кисерештәрем тойғоһо хәтеремдә ныҡ уйылып ҡалды, мин уны ҡыҫҡа метражлы фильмда файҙаланырға булдым. Шул малай саҡта миңә тәү тапҡыр үлемдең ни икәнен аңлау тойғоһо килгәйне. Аңлап бөтөп булһа инде ул тойғоно... Дөрөҫөн әйткәндә, кеше барыбер ғүмер буйы бер үк тырмаларға баҫа. Эйе, мин атайҙан нимәлер өйрәнеп ҡалырға ла тырышманым, ул да әллә ни илтифат итмәне, нисектер һәүетемсә шулай йәшәп ятырбыҙ кеүек тойолған, күрәһең.
– Стәрлетамаҡ театрына Илшат Йомағо­лов­тың исемен биреү тураһында яҙғайныҡ бынан биш йыл элек... Эш алып барыламы ул?
– Ниндәйҙер комиссия шөғөлләнә булһа кәрәк. Атайҙың вафатынан һуң уҡ стәрлетамаҡтар хәстәрләй башлағайны ла ул, әммә ундай эш биш йыл үткәндән һуң ғына атҡарылырға тейеш икән. Ун йыл да үтеп китте. Стәрлетамаҡтың ул ваҡыттағы мэры тарафынан да, йәмәғәтселек яғынан да хупланғайны был эш, тик ана шул ваҡыт үтмәү сәбәпле онотолоп ҡалды. Ҡабатлап яҙҙылармы, юлланылармы икән, уныһын әйтә алмайым. Атайҙың студенттары, һабаҡташтары исеменән хат ебәрелгәйне заманында. “Ҡаралырға тейеш” тигән яуап булған ул. Әлбиттә, уның исеме бирелһә, бик шәп булыр ине. Әйтәләр бит әле, карапты нисек атаһаң, ул шулай йөҙөп китә тип. Шуның кеүек, атайҙың көслө энергетикаһы был сәнғәт усағын тағы ла сағыуыраҡ балҡытып ебәрер, яҙмышын ҡурсалар ине. Бәлки, ҡайҙалыр ярҙам да булыр ине театр әһелдәренә. Атайҙың исеме бетеү кеүек булыр ине башҡорт театрына. Ул бит үҙен тотошлайы менән театр сәнғәтенә бағышлаған шәхес.
Әгәр театрға исем бирелһә, шунда уҡ атайҙың һәйкәлен дә ҡуйырға мөмкин булыр ине. Уның мөһабәт кәүҙәһе һынлы сәнғәт әҫәре өсөн дә бик килешер ине. Мин уны хатта тоҫмаллайым да: өҫкө планда уйсан яҙыусы, актер Илшат Йомағолов буласаҡ геройҙарын күҙ алдына баҫтыра, ә аҫҡы планда Нәркәс һыу алырға килгән һәм уйланып ултыра, ә Тимерхан ағастар араһынан күҙәтеп тора... Әлбиттә, былар барыһы ла хыялдар. Әммә башҡорт театр сәнғәтенең күренекле шәхесе Илшат Йомағолов бындай баһаға лайыҡ! Мин уны хәтеремә төшөрһәм дә, уйлаһам да, һәр саҡ уйсан, мең төрлө ижади фантазия донъяһына батҡан йөҙө күҙ алдыма килә.
Автор: Лариса АБДУЛЛИНА.

[Г.Д.Куватова]

Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары

Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажараларыШағирә Гүзәл Ситдиҡованың тәржемә менән даими шөғөлләнгәнен беләм. Быйыл Мәскәүҙәге әҙәби фестивалдә Марина Цветаева әҫәрҙәрен башҡортсаға иң шәп тәржемә иткәне өсөн көмөш миҙалға лайыҡ булыуы ла оҙаҡ йылдар барышындағы ижади эшенә бер баһа ине. “Бәйләнештә” социаль селтәрендә уның: “Амазонда “Алиса в стране чудес” тигән киң билдәле китаптың башҡортсаға тәржемәһе тәҡдим ителде! Ҡотлайыҡ барыбыҙҙы ла!” – тигән мәғлүмәтен уҡып, тәржемә эше, ошо йыйынтыҡ хаҡында әңгәмәләшергә булдым.
Нәшриәтсе М. Эверсон, мөхәррир-консультант В. Фет тәҡдиме менән ул ҙур эш башҡарған – донъя телдәрен, милли телдәрҙәге әҙәбиәттәрҙе пропагандалау йәһәтенән хәҙерге заман өсөн был — үҙенә күрә еңеү ҙә! Шор, алтай, ҡаҙаҡ, урыҫ, ҡырғыҙ телдәре менән бергә башҡортсаға әйләндерелгән әҫәр Бөйөк Британия китапханаһы каталогына индерелгән.
Википедия, йәғни Интернет-энциклопедияға башҡортса мәҡәләләр яҙыу менән дә әүҙем шөғөлләнә Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы. “Азия” айлығында әүҙем ҡатнашыуы һөҙөмтәһендә уға 12 илдән үҙ телендәге викиға яҙышырға саҡырыу килеп төшкән. Ғәрәп телендә яҙышҡан бер нисә илдән, фарсы, пәнжәби, тай, латыш, үзбәк һәм башҡа википедиялар уны үҙҙәре сафында күрергә теләк белдергән. Бына бит! Әгәр бөгөнгө заман талаптары Интернет селтәре, тәржемәләр аша ла халҡыбыҙ хаҡында башҡаларға еткереүҙе бурыс итеп ҡуя икән, беҙ быны ла атҡарырға тейеш. Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы был эште ең һыҙғанып, ҙур кинәнес менән башҡара.

[Г.Д.Куватова]

Эт йылына

Эт йылына“Эт күңеле бер һөйәк”, — тип
Әйтәбеҙ уйлап тормай.
Күңел бит ул ҡурай түгел,
Гел генә уйнап тормай.

Бер-береһен алдай, һата
Эт түгел, кеше үҙе.
Күңелдәрҙе аямайса
Шиңдерә кеше һүҙе.

Эттең гүзәл сифаттары
Беҙгә лә күсһә ине.
Күңелдәрҙә мәкер түгел,
Изгелек үҫһә ине.

Йәргә тоғро, ергә тоғро,
Илгә тоғро булайыҡ.
Эт йылында тоғролоҡҡа
Һәйкәл ҡойоп ҡуяйыҡ.

Тимер НИӘТШИН.